Een testament is de enige manier om zelf te bepalen wat er na uw overlijden met uw bezittingen gebeurt. Legt u niets vast, dan wijst de wet uw erfgenamen aan en bepaalt de wet wat ieder van hen krijgt. Voor veel mensen sluit die standaardregeling prima aan bij hun situatie. Voor anderen doet zij dat juist niet, bijvoorbeeld omdat zij samenwonen zonder te trouwen, een samengesteld gezin hebben, een onderneming bezitten of iets willen nalaten aan iemand buiten de familie.
Rond dit onderwerp leven veel praktische vragen. Moet het echt bij de notaris? Wat kost het? En wat kunt u er nu precies in regelen? Dit artikel geeft daar een overzicht van: wat een testament juridisch is, welke keuzes u erin kunt vastleggen, hoe de procedure verloopt, waar de grenzen liggen van wat u kunt bepalen en wat er gebeurt als de tekst achteraf onduidelijk blijkt.
Waar een onderdeel om verdieping vraagt, verwijzen wij door naar het artikel dat daar dieper op ingaat. Onze ervaring is dat duidelijkheid vooraf veel onrust achteraf voorkomt, juist in de periode waarin nabestaanden die rust het hardst nodig hebben.
⚖️ In het kort
- Een testament kan in Nederland alleen bij een notaris worden gemaakt. Een document dat u zelf opstelt en thuis bewaart, is geen geldig testament.
- U kunt vanaf uw zestiende een testament laten opmaken. Er is geen wettelijke plicht om er een te hebben.
- Zonder testament geldt de wettelijke regeling. Met een testament wijkt u daarvan af, bijvoorbeeld door andere erfgenamen te benoemen of een executeur aan te wijzen.
- Uw testeervrijheid is niet onbeperkt. Kinderen die u onterft houden aanspraak op een wettelijk minimumdeel, en de wet beschermt de langstlevende partner op onderdelen.
- De notaris registreert dát u een testament heeft in het Centraal Testamentenregister. De inhoud komt daar niet in te staan.
- Zolang u wilsbekwaam bent, kunt u uw testament op elk moment wijzigen of herroepen.
Wat is een testament precies?
Een testament is een notariële akte waarin u vastlegt wat er na uw overlijden met uw nalatenschap moet gebeuren. In juridische taal heet zo’n bepaling een uiterste wilsbeschikking. De spelregels staan in Boek 4 van het Burgerlijk Wetboek, het deel van de wet dat het erfrecht regelt.
Een testament werkt pas op het moment dat u overlijdt. Tot dan verandert er niets aan uw eigendom en uw zeggenschap: u kunt uw huis verkopen, uw spaargeld uitgeven of uw bedrijf overdragen. Daarom is een testament meestal in algemene bewoordingen opgesteld. Een notaris legt zelden vast dat een specifieke bankrekening naar een bepaald persoon gaat, omdat die rekening er over vijftien jaar mogelijk niet meer is. In plaats daarvan wordt gewerkt met erfdelen en omschreven categorieën.
Een testament en een levenstestament zijn niet hetzelfde
Deze twee documenten worden vaak verward. Een testament gaat over de situatie ná uw overlijden. Een levenstestament gaat juist over de periode dáárvoor: het regelt wie namens u mag handelen wanneer u dat zelf niet meer kunt, bijvoorbeeld na een ongeval of bij dementie. Veel mensen laten beide opstellen, omdat zij verschillende periodes afdekken en elkaar niet vervangen.
Waarom een testament altijd bij de notaris moet
De wet schrijft voor dat een uiterste wil in een notariële akte wordt vastgelegd, of in een onderhandse akte die bij een notaris in bewaring wordt gegeven. Een document dat u zelf typt, ondertekent en in een la legt, is geen geldig testament. Ook niet als er getuigen bij waren en ook niet als uw bedoeling voor iedereen glashelder is. Wij zien in de praktijk regelmatig dat nabestaanden daar pas na een overlijden achter komen, met verdriet en soms een langslepend geschil tot gevolg. Wat er dan wél mogelijk is, leest u in ons artikel over het handgeschreven testament.
Die vormeis dient meerdere doelen tegelijk. De notaris stelt vast wie u bent, controleert of u wilsbekwaam bent en of u zonder druk van anderen handelt. Bij twijfel kan een onafhankelijke arts worden ingeschakeld. Verder zorgt de notaris dat uw wensen juridisch kloppend worden geformuleerd, legt hij de datum onbetwistbaar vast en bewaart hij het origineel.
Het codicil is de enige beperkte uitzondering
Eén document mag u wel zelf opstellen: het codicil. Dat is een volledig met de hand geschreven, gedateerd en ondertekend stuk waarin u persoonlijke zaken toebedeelt, zoals kleding, sieraden en inboedel. Geld, effecten, een woning of een bedrijf kunt u er niet mee nalaten, en erfgenamen benoemen evenmin. Een codicil is dus een aanvulling op een testament en nooit een vervanging ervan.
Wat u in een testament kunt vastleggen
De meeste mensen denken bij een testament vooral aan de vraag wie wat krijgt. In de praktijk is de reikwijdte breder: u regelt er ook de uitvoering en de bescherming mee.
- Erfgenamen benoemen. U bepaalt wie erfgenaam wordt en voor welk deel. Dat kunnen andere personen zijn dan de wet aanwijst, bijvoorbeeld een partner met wie u niet getrouwd bent, een stiefkind, een vriend of een goed doel.
- Legaten toekennen. Een legaat is een specifieke toebedeling: een vast bedrag, een schilderij of een stuk grond. De ontvanger krijgt dat ene ding en wordt daarmee nog geen erfgenaam.
- Een executeur aanwijzen. De executeur regelt de praktische afwikkeling: de administratie, de rekeningen, de aangifte en het contact met instanties. Dat scheelt nabestaanden veel uitzoekwerk.
- Bewind instellen. Vindt u een erfgenaam nog te jong of te kwetsbaar om een vermogen te beheren, dan kunt u het geërfde onder bewind stellen. Een bewindvoerder beheert het dan.
- Een uitsluitingsclausule opnemen. Hiermee bepaalt u dat wat iemand van u erft privévermogen blijft en niet in een huwelijksgemeenschap valt. Bij een latere scheiding blijft de erfenis buiten de verdeling.
- Voogdij regelen. Heeft u minderjarige kinderen, dan legt u vast wie de zorg voor hen op zich neemt als u er niet meer bent.
- Een tweetrapsmaking opnemen. Daarmee gaat uw nalatenschap eerst naar de ene persoon en pas bij diens overlijden naar de volgende.
Welke onderdelen zinvol zijn, hangt sterk af van uw persoonlijke en financiële situatie. Een testament is maatwerk en geen invuloefening.
Testament of de wettelijke regeling: wanneer is een testament verstandig?
Zonder testament geldt het versterferfrecht, de standaardregeling uit de wet. Die wijst erfgenamen aan in een vaste volgorde, waarbij de echtgenoot of geregistreerd partner en de kinderen vooropstaan. Laat u een partner en kinderen na, dan geldt in beginsel de wettelijke verdeling: de partner krijgt alle bezittingen en schulden, en de kinderen krijgen een vordering in geld die pas opeisbaar wordt als de langstlevende overlijdt. Een bredere uitleg van dit stelsel vindt u in ons overzicht van het Nederlandse erfrecht.
Situaties waarin de wet vaak tekortschiet
Samenwoners zonder huwelijk of geregistreerd partnerschap erven niet automatisch van elkaar, hoe lang de relatie ook duurt. Zonder testament komt de achterblijvende partner soms in een lastige positie, zeker als de woning op naam van de overledene stond. In samengestelde gezinnen loopt vermogen zonder regeling gemakkelijk weg naar de tak van de nieuwe partner, waardoor de eigen kinderen minder overhouden dan bedoeld. Wie geen partner en geen kinderen heeft, ziet de nalatenschap naar ouders, broers en zussen of verdere familie gaan.
Ook ondernemers hebben doorgaans een testament nodig. Zonder duidelijke regeling kan een bedrijf bij overlijden versnipperd raken over erfgenamen die er niets mee kunnen of willen. Datzelfde geldt voor mensen met bezit in het buitenland of met een kind dat extra bescherming nodig heeft.
De grenzen van uw testeervrijheid
U mag veel zelf bepalen, maar niet alles. Het erfrecht kent beschermingsbepalingen waar een testament niet omheen kan. Wie dat vooraf weet, voorkomt teleurstelling bij de nabestaanden.
De bekendste beperking betreft kinderen. Een kind kan worden onterfd, maar houdt dan aanspraak op de legitieme portie, een wettelijk minimumdeel dat wordt uitgekeerd in geld en niet in goederen. Het onterfde kind moet die aanspraak zelf inroepen en is daarbij aan een termijn gebonden. Wie een kind buitensluit, moet er dus rekening mee houden dat er later alsnog een vordering op de nalatenschap kan ontstaan.
Daarnaast beschermt de wet de langstlevende echtgenoot of geregistreerd partner. Ook als die partner is onterfd, kan hij of zij onder omstandigheden aanspraak maken op verzorgingsrechten, bijvoorbeeld op het gebruik van de woning en de inboedel gedurende een bepaalde periode. Die rechten voorkomen dat iemand door een testament van de ene op de andere dag zonder woonruimte komt te zitten.
Ten slotte kan een testament geen bepalingen bevatten die in strijd zijn met de wet of de goede zeden. Onuitvoerbare voorwaarden blijven buiten toepassing. Een goede notaris signaleert dat vooraf en stelt een werkbare formulering voor.
Hoe het opstellen van een testament verloopt
De procedure is minder omslachtig dan veel mensen denken en verloopt meestal in twee afspraken. Tijdens het eerste gesprek brengt de notaris uw situatie in kaart: uw gezinssamenstelling, uw bezittingen en schulden, uw relatievorm en uw wensen. Daarna legt de notaris uit welke keuzes mogelijk zijn en wat de gevolgen daarvan zijn, ook fiscaal, en stelt hij een concept op dat u thuis rustig kunt doorlezen.
Bij de tweede afspraak neemt de notaris de akte met u door, stelt vast dat de inhoud overeenkomt met wat u wilt en beoordeelt opnieuw uw wilsbekwaamheid. Vervolgens tekent u. De notaris bewaart het origineel en u neemt een afschrift mee naar huis. Meer over de voorbereiding leest u in ons artikel over een testament opstellen.
Wat kost een testament?
Notaristarieven zijn vrij, dus ieder kantoor bepaalt zijn eigen prijs. Volgens de beroepsorganisatie van notarissen beginnen de kosten gemiddeld rond de 650 euro inclusief btw, waarbij het uiteindelijke bedrag afhangt van de complexiteit van uw situatie. Dat bedrag wordt periodiek aangepast, dus vraag altijd vooraf een offerte op bij een of meer kantoren. Veel notarissen bieden een eerste oriënterend gesprek kosteloos aan. Voor mensen met een beperkt inkomen of vermogen geldt bij familierechtelijke akten vaak een lager tarief.
Waar uw testament wordt bewaard en geregistreerd
Het originele testament blijft bij de notaris in bewaring. Dat is bewust zo geregeld: een akte die thuis ligt, kan zoekraken, beschadigd raken of na een overlijden worden weggenomen. Uzelf krijgt een afschrift mee, en u mag dat laten zien aan wie u wilt.
Daarnaast meldt de notaris de akte aan bij het Centraal Testamentenregister. Dat register houdt bij óf iemand een testament heeft, op welke datum het is opgemaakt en bij welke notaris. De inhoud staat er nadrukkelijk niet in. Alleen de notaris die de akte onder zich heeft, kan de tekst prijsgeven, en pas nadat is vastgesteld wie daar recht op heeft.
Het register is uitsluitend te raadplegen voor overleden personen. Zolang iemand leeft, blijft het bestaan van een testament dus privé, ook voor de naaste familie. Na een overlijden kunnen nabestaanden wel navraag doen, en dat is doorgaans een van de eerste stappen bij het afwikkelen van een nalatenschap. Voor testamenten die lang geleden of in het buitenland zijn gemaakt, gelden afwijkende regels. Blijkt daar onduidelijkheid over te bestaan, dan is navraag bij de notaris of bij een advocaat verstandig.
Vertel uw naasten in elk geval dát er een testament is en bij welke notaris het is opgemaakt. Zij hoeven de inhoud niet te kennen, maar weten dan wel waar zij moeten beginnen.
Een testament wijzigen of herroepen
Een testament is geen definitief document. Zolang u wilsbekwaam bent, kunt u het zo vaak aanpassen als u wilt. Dat gebeurt door bij de notaris een nieuw testament te laten opmaken waarin u het eerdere herroept. Het nieuwste testament gaat voor. Losse aantekeningen, doorhalingen of een aangepaste kopie hebben geen enkele werking.
De praktijk laat zien dat mensen hun testament vaak te lang laten liggen. Een akte die is opgesteld toen de kinderen klein waren, past zelden nog bij een gezin waarin die kinderen inmiddels volwassen zijn. Ook wetgeving en fiscale regels veranderen, waardoor een oude constructie ongunstig kan uitpakken. Notarissen adviseren daarom het testament ongeveer elke vijf jaar tegen het licht te houden, en eerder bij een huwelijk, een scheiding, de geboorte van een kind, het overlijden van een erfgenaam of executeur, of het starten of overdragen van een onderneming.
Belangrijk om te weten: een scheiding zet een testament niet automatisch opzij. Wie na een scheiding vergeet zijn testament aan te passen, loopt het risico dat de ex-partner alsnog als erfgenaam of executeur in de akte blijft staan. Dat is een van de meest pijnlijke omissies die wij tegenkomen.
Als een testament onduidelijk of omstreden is
Ondanks alle zorgvuldigheid komt het voor dat een testament na een overlijden vragen oproept. Soms is een bepaling voor meerdere uitleg vatbaar. Soms is de situatie in de jaren na het opstellen zo veranderd dat de tekst niet meer aansluit bij wat de overledene kennelijk voor ogen had. En soms voelt een erfgenaam zich zo benadeeld dat er onenigheid ontstaat over de uitvoering.
De wet geeft voor de uitleg een duidelijke maatstaf. Er wordt eerst gekeken naar de verhoudingen die het testament kennelijk wil regelen en naar de omstandigheden waaronder het is gemaakt. Pas als de tekst dan nog geen heldere betekenis heeft, mogen ook uitlatingen en gedragingen van de overledene buiten het testament worden meegewogen. Die volgorde voorkomt dat losse herinneringen van familieleden een notariële akte opzij kunnen zetten.
Hoe wij zo’n kwestie aanpakken
Wij beginnen bij de feiten. Wat staat er precies in de akte, welke stukken zijn er, en waar zit de kern van het meningsverschil? Vaak blijkt dat kleiner dan het aanvankelijk lijkt. Vanuit dat beeld voeren wij het gesprek met de andere betrokkenen en proberen wij er in onderling overleg uit te komen. Lukt dat niet, dan volgt een formele brief waarin de standpunten en de juridische onderbouwing helder op papier staan. Blijft het daarna stil, dan stellen wij een procedure in het vooruitzicht, wat op zichzelf al vaak beweging brengt. Meestal volgt dan een ronde waarin beide kanten door een advocaat worden bijgestaan, wat de discussie zakelijker maakt. Komt het dan nog niet tot een oplossing, dan kan mediation een optie zijn, en anders legt de rechter de zaak vast. Die volgorde kiezen wij bewust: procederen kost geld, tijd en energie, en in erfrechtzaken vaak ook de verhoudingen binnen een familie.
Veelgestelde vragen over het testament
Vanaf welke leeftijd kan ik een testament laten opstellen?
Vanaf uw zestiende kunt u in Nederland een testament laten opmaken. Toestemming van uw ouders of verzorgers is daarvoor niet nodig. Wel geldt altijd de eis dat u wilsbekwaam bent: u moet begrijpen wat u regelt en welke gevolgen dat heeft. De notaris beoordeelt dat bij elke akte opnieuw. Er is geen bovengrens aan de leeftijd, maar bij hoge leeftijd of bij ziekte kan de notaris extra zorgvuldig toetsen en zo nodig een onafhankelijke arts inschakelen.
Wat is het verschil tussen een testament en een levenstestament?
Een testament regelt de situatie na uw overlijden: wie erft, wie de afwikkeling doet en onder welke voorwaarden. Een levenstestament regelt de periode dáárvoor, namelijk het moment waarop u zelf niet meer kunt handelen door ziekte, een ongeval of dementie. Daarin geeft u iemand volmacht om uw financiële en vaak ook medische zaken te behartigen. De twee documenten vervangen elkaar niet en worden daarom regelmatig in één traject bij de notaris opgesteld.
Moet ik mijn testament aanpassen als ik ga trouwen of ga scheiden?
Een huwelijk of een scheiding heft een bestaand testament niet op. De akte blijft gelden zoals hij er staat. Dat betekent dat een ex-partner die als erfgenaam of als executeur is aangewezen, die positie na de scheiding in beginsel behoudt. Het is daarom verstandig om na elke ingrijpende verandering in uw relatie contact op te nemen met uw notaris. Ook een nieuw huwelijk of een samengesteld gezin is een duidelijke aanleiding om de tekst opnieuw te bekijken.
Kan ik een goed doel als erfgenaam opnemen?
Dat kan. U kunt een goed doel tot erfgenaam benoemen voor een deel van uw nalatenschap, of het een legaat toekennen in de vorm van een vast bedrag of een specifiek goed. Beide vormen komen veel voor. Een organisatie met een ANBI-status betaalt over een erfdeel of legaat in beginsel geen erfbelasting, mits zij het ontvangene voor het algemeen nut inzet. Bespreek met de notaris hoe u de organisatie precies omschrijft, zodat er later geen twijfel bestaat over welke stichting u bedoelde.
Moeten mijn erfgenamen weten dat ik een testament heb?
Dat hoeft niet. Zolang u leeft is uw testament vertrouwelijk, en het Centraal Testamentenregister mag alleen worden geraadpleegd voor overleden personen. Toch adviseren wij om uw naasten te vertellen dát er een testament is en bij welke notaris het is opgemaakt. De inhoud hoeft u niet te delen. Uw nabestaanden weten dan meteen waar zij moeten beginnen, en dat scheelt hun in een toch al belastende periode veel uitzoekwerk en onzekerheid.
Wat gebeurt er als een erfgenaam eerder overlijdt dan ik?
Dat hangt af van wat er in de akte staat. Veel testamenten bevatten een regeling voor dit geval, bijvoorbeeld dat het deel van de overleden erfgenaam naar diens kinderen gaat of wordt verdeeld over de overige erfgenamen. Ontbreekt zo’n bepaling, dan wordt teruggevallen op de wettelijke regels, en die pakken niet altijd uit zoals u had gewild. Het is een van de redenen om een testament periodiek te laten controleren.
Tot slot
Een testament is uiteindelijk een vorm van zorg voor de mensen die achterblijven. Het neemt het verdriet niet weg, maar wel een groot deel van de onzekerheid: over wie wat krijgt, over wie de afwikkeling regelt en over wat u werkelijk bedoeld heeft. Juist in een periode waarin nabestaanden weinig ruimte hebben voor discussie, is die duidelijkheid veel waard.
Het opstellen van een testament doet u bij de notaris. Voor de vragen die daarna komen is een advocaat vaak de aangewezen persoon: wanneer een erfgenaam zich benadeeld voelt, wanneer een bepaling voor meerdere uitleg vatbaar blijkt, wanneer een executeur niet doet wat hij hoort te doen of wanneer een onterfd kind zijn wettelijke aanspraak wil inroepen. Van Zinnicq Bergmann staat sinds 1870 cliënten bij in Den Bosch, in Noord-Brabant en daarbuiten. Heeft u een vraag over een testament of over de afwikkeling van een nalatenschap, neemt u dan gerust contact met ons op voor een eerste gesprek.