Een testament opstellen is voor veel mensen een voornemen dat steeds opnieuw wordt uitgesteld. Dat is begrijpelijk, want het gaat over een moment waar niemand graag bij stilstaat. Tegelijk is het een van de weinige manieren om na uw overlijden nog invloed te houden op wat er met uw bezittingen gebeurt, wie de afwikkeling regelt en wie er voor uw kinderen zorgt.
Legt u niets vast, dan bepaalt de wet wie uw erfgenamen zijn en in welke verhouding zij erven. Die wettelijke regeling past bij veel gezinnen, maar lang niet bij alle. Samenwoners, samengestelde gezinnen, ondernemers en mensen die iets willen nalaten aan iemand buiten de familie merken vaak dat de standaardregels niet doen wat zij voor ogen hebben. Hoe het uitpakt als er niets is vastgelegd, leest u in ons artikel over erven zonder testament.
Hieronder leest u hoe de route naar een testament er in de praktijk uitziet. Van de voorbereiding thuis tot het gesprek bij de notaris, van de akte en de ondertekening tot de kosten, de doorlooptijd en de momenten waarop het verstandig is om uw testament opnieuw tegen het licht te houden.
⚖️ In het kort
- Een testament kan in Nederland alleen bij de notaris tot stand komen. Een zelf getypt document in een la is geen geldig testament.
- Vanaf uw zestiende kunt u een testament maken, mits u begrijpt wat de gevolgen van uw keuzes zijn.
- U legt meer vast dan alleen geld: erfgenamen, een executeur, voogdij over minderjarige kinderen, bewind en een uitsluitingsclausule horen vaak in hetzelfde stuk thuis.
- De wet stelt grenzen aan uw vrijheid. Kinderen die u onterft houden aanspraak op hun legitieme portie.
- De notaris meldt het bestaan van uw testament aan het Centraal Testamentenregister. De inhoud blijft daar buiten.
- Reken meestal op twee afspraken en enkele weken tussen het eerste gesprek en de ondertekening.
Wanneer is het verstandig om een testament te maken?
Niemand is verplicht een testament te maken. De wet heeft voor iedere nalatenschap een vangnet. Toch zijn er situaties waarin dat vangnet uitpakt op een manier die niet aansluit bij wat iemand had gewild.
Dat speelt allereerst bij mensen die samenwonen zonder te zijn getrouwd of een geregistreerd partnerschap te hebben. De wet ziet een samenwonende partner niet automatisch als erfgenaam. Zonder testament kan uw partner buiten de erfenis vallen, ook na dertig jaar samen.
Ook in samengestelde gezinnen loont het om te kijken wat er gebeurt als er niets is vastgelegd. Kinderen uit een eerdere relatie en een nieuwe partner hebben verschillende posities. Zonder duidelijke keuzes ontstaat er nogal eens onbedoeld een situatie waarin het vermogen uiteindelijk in een andere familietak terechtkomt.
Verder is een testament vrijwel altijd aan de orde bij ondernemers, bij mensen zonder kinderen die zelf willen bepalen wie erft, bij ouders van minderjarige kinderen die de voogdij willen regelen, bij wie een goed doel wil bedenken en bij wie vermogen in het buitenland heeft. Ten slotte kiezen mensen soms voor een testament om juist rust te scheppen, door vooraf helder op te schrijven wie wat krijgt en wie de afwikkeling in handen neemt. Een breder overzicht van dit onderwerp vindt u in onze kennisbank over testamenten.
De voorbereiding: welke keuzes maakt u vooraf?
Het gesprek bij de notaris verloopt een stuk soepeler als u thuis al heeft nagedacht over een aantal vragen. Dat scheelt tijd, en daarmee vaak ook kosten.
Breng uw situatie in kaart
Zet op papier wat u bezit en wat u aan schulden heeft. Denk aan de woning en de hypotheek, spaargeld, beleggingen, pensioen- en verzekeringsproducten, een eigen bedrijf of aandelen daarin, en bezit in het buitenland. Noteer daarnaast uw relatievorm: getrouwd in gemeenschap van goederen, op huwelijkse voorwaarden, geregistreerd partnerschap, samenwonend met of zonder samenlevingscontract. Die vorm bepaalt namelijk al een groot deel van de uitkomst, nog voordat het erfrecht in beeld komt.
Bepaal wat u wilt bereiken
Vraag uzelf af wie er wat zou moeten krijgen, en waarom. Wilt u iedereen gelijk behandelen of juist niet? Moet uw partner rustig in de woning kunnen blijven wonen? Wilt u dat een kind pas op latere leeftijd vrij over het geld kan beschikken? Is er iemand die u het beheer van de afwikkeling toevertrouwt? En wie zou de zorg voor uw kinderen op zich nemen?
Neem ook eerdere afspraken mee, zoals schenkingen die u al heeft gedaan of leningen binnen de familie. Die tellen later vaak mee bij de verdeling. Een eenvoudig overzicht van namen, geboortedata en bedragen is voor de notaris al veel waard.
Wat u in een testament kunt vastleggen
Een testament is meer dan een lijst met namen. Het is een set instructies die pas na uw overlijden gaat werken, en die daarom volledig en ondubbelzinnig moet zijn.
De kern is de aanwijzing van erfgenamen: wie erft, en voor welk deel. Daarnaast kunt u legaten opnemen, waarmee u een bepaald voorwerp of een vast bedrag aan iemand toebedeelt zonder die persoon erfgenaam te maken. Denk aan een sieraad voor een kleinkind of een bedrag voor een goed doel.
Verder komen deze onderdelen vaak terug:
- Een executeur, die de nalatenschap afwikkelt namens de erfgenamen. Hoe dat werkt en waar u op let, leest u bij een executeur benoemen.
- Voogdij over minderjarige kinderen, zodat vaststaat wie de zorg overneemt.
- Bewind, waarmee u regelt dat iemand anders het vermogen beheert tot een door u gekozen leeftijd.
- Een uitsluitingsclausule, die ervoor zorgt dat de erfenis privévermogen van uw erfgenaam blijft en bij een latere scheiding buiten de verdeling valt.
- Een tweetrapsmaking, waarbij het vermogen eerst naar de ene persoon gaat en na diens overlijden doorschuift naar een volgende.
Uw vrijheid is niet onbeperkt. Onterft u een kind, dan blijft dat kind aanspraak houden op een geldbedrag. Wat die aanspraak inhoudt en hoe die wordt berekend, staat uitgelegd bij de legitieme portie. Een goede notaris wijst u daar vooraf op, zodat u weet wat er straks nog kan gebeuren.
Het gesprek met de notaris
Het eerste gesprek duurt doorgaans een uur tot anderhalf uur. U vertelt over uw gezin, uw bezit en uw wensen. De notaris stelt vragen, schetst de gevolgen van uw keuzes en vertaalt die vervolgens naar juridische bepalingen. Dat vertaalwerk is precies waarvoor u komt: een wens die thuis logisch klinkt, kan juridisch een heel andere uitwerking krijgen dan bedoeld.
Neem een geldig identiteitsbewijs mee, plus het overzicht dat u thuis heeft gemaakt. Heeft u al een testament, huwelijkse voorwaarden of een samenlevingscontract, breng die dan ook mee. Een eerder testament vervalt namelijk niet vanzelf.
De notaris beoordeelt tijdens het gesprek ook of u begrijpt wat u regelt. Dat heet wilsbekwaamheid. Een diagnose als dementie betekent op zichzelf niet dat een testament onmogelijk is, zeker niet in een vroeg stadium. Twijfelt de notaris, dan volgt hij het stappenplan dat de beroepsgroep daarvoor hanteert en schakelt hij zo nodig een onafhankelijke arts in. Dat voelt soms ongemakkelijk, maar het beschermt uiteindelijk de erfgenamen tegen discussie achteraf.
Alles wat u bespreekt valt onder de geheimhoudingsplicht van de notaris. U bent niet verplicht om familieleden te vertellen wat u vastlegt.
Van concept naar akte: de ondertekening
Na het gesprek stelt de notaris een conceptakte op. Die krijgt u thuis toegestuurd, zodat u het rustig kunt doorlezen en op onduidelijkheden kunt terugkomen. Neem die tijd ook echt. Vraag door bij zinnen die u niet meteen begrijpt, want juist daar ontstaan later misverstanden.
Bent u akkoord, dan volgt een tweede afspraak: het passeren van de akte. De notaris licht de zakelijke inhoud toe en legt uit welke gevolgen de bepalingen hebben. Pas daarna zet u uw handtekening, en tekent de notaris mee. Vanaf dat moment is uw testament rechtsgeldig.
Het originele stuk blijft in het notariskantoor bewaard. U krijgt zelf een afschrift mee. Daarnaast meldt de notaris uw testament aan bij het Centraal Testamentenregister. Daarin staat alleen dát er een testament is, op welke datum het is gemaakt en bij welke notaris. De inhoud blijft geheim tot na uw overlijden. Uw nabestaanden kunnen zo altijd achterhalen waar zij moeten zijn, ook als u zelf niets heeft verteld.
De wet kent daarnaast een vorm waarbij u een zelf opgesteld stuk verzegeld bij de notaris in bewaring geeft. Ook dan blijft de notaris dus in beeld.
Wat kost een testament opstellen?
Notaristarieven zijn in Nederland vrij. Elk kantoor bepaalt zijn eigen prijs, waardoor de bedragen voor eenzelfde testament flink uiteen kunnen lopen. Vraag daarom vooraf om een prijsopgave en om duidelijkheid over wat daarin zit.
De prijs hangt vooral af van drie dingen. Ten eerste de complexiteit: een testament waarin alleen een partner en twee kinderen voorkomen vraagt minder werk dan een testament met een onderneming, een bedrijfsopvolging en vermogen in het buitenland. Ten tweede het aantal akten: partners maken ieder een eigen testament, wat meestal wel voordeliger is dan twee losse trajecten. Ten derde de route: een online product met een standaardmodel is goedkoper dan een traject met uitgebreid persoonlijk advies, maar biedt ook minder ruimte voor maatwerk.
Let bij het vergelijken niet alleen op het bedrag. Een testament dat niet past bij uw situatie is achteraf vele malen duurder, omdat het tot discussie tussen erfgenamen kan leiden. Houd er verder rekening mee dat de kosten van een testament niet aftrekbaar zijn voor de inkomstenbelasting. Wilt u weten wat uw erfgenamen straks aan erfbelasting kwijt zijn, houd dan de site van de Belastingdienst aan. Vrijstellingen en tarieven worden jaarlijks aangepast.
Hoe lang duurt het opstellen van een testament?
In een gewone situatie zitten er meestal enkele weken tussen het eerste gesprek en de ondertekening. Die tijd gaat vooral zitten in het opstellen van het concept, uw eigen leestijd en het plannen van de tweede afspraak. Het grootste deel van de doorlooptijd bepaalt u dus zelf, doordat u kiest hoe snel u reageert op het concept.
Houd er rekening mee dat de agenda van een notariskantoor meetelt. Zeker in drukke perioden zit er tussen de aanvraag en het eerste gesprek al enige tijd. Plan daarom liever een paar weken vooruit dan dat u ervan uitgaat dat het binnen een handomdraai geregeld is.
Is uw situatie complexer, dan loopt dat op. Bij een onderneming moet het testament aansluiten op de statuten en op eventuele afspraken met medeaandeelhouders. Bij vermogen in het buitenland is uitzoekwerk nodig over welk recht van toepassing is. En als er twijfel bestaat over de wilsbekwaamheid, kan het inschakelen van een arts extra weken kosten.
Het kan ook sneller. Bij ernstige ziekte of een naderend overlijden zijn notarissen gewend om op korte termijn te handelen, desnoods aan het ziekbed. Wacht daar echter niet op. Hoe meer haast, hoe kleiner de ruimte om rustig na te denken en hoe groter de kans dat de geldigheid later ter discussie wordt gesteld.
Wanneer laat u uw testament aanpassen?
Een testament is geen eenmalige handeling. Het legt uw wensen vast zoals die op dat moment zijn, en het leven verandert. Een goede vuistregel is om het stuk elke paar jaar opnieuw door te lezen, en daarnaast direct na een ingrijpende gebeurtenis.
Aanleidingen om uw testament tegen het licht te houden zijn onder meer:
- trouwen, een geregistreerd partnerschap aangaan, uit elkaar gaan of scheiden;
- de geboorte of adoptie van een kind of kleinkind;
- het overlijden van een erfgenaam, van de benoemde executeur of van de beoogde voogd;
- de verkoop, aankoop of overdracht van een onderneming;
- een verhuizing naar het buitenland of de aankoop van een woning daar;
- grote schenkingen die u tussentijds heeft gedaan.
Aanpassen doet u opnieuw bij de notaris. Zelf iets doorstrepen, bijschrijven of een briefje toevoegen heeft geen effect en zorgt alleen voor verwarring. In de praktijk wordt vaak een volledig nieuw testament gemaakt, waarin staat dat eerdere testamenten worden herroepen. Dat is doorgaans overzichtelijker dan een reeks losse wijzigingen. Ook het nieuwe testament wordt weer geregistreerd, zodat altijd duidelijk is welk stuk het laatste is.
Veelgemaakte fouten bij het opstellen van een testament
De meeste problemen die wij later in erfrechtzaken tegenkomen, zijn terug te voeren op een klein aantal terugkerende misstappen. Ze zijn vooraf goed te voorkomen.
Te lang wachten staat bovenaan. Wie pas nadenkt over een testament wanneer de gezondheid achteruitgaat, loopt het risico dat de notaris niet meer kan passeren of dat erfgenamen achteraf de geldigheid betwisten.
Daarnaast zien wij vaak dat mensen vertrouwen op mondelinge afspraken of op een handgeschreven briefje. Voor een enkel soort persoonlijke voorwerpen bestaat een beperkte uitzondering, maar geld, een woning en de aanwijzing van erfgenamen kunnen daar nooit in worden geregeld.
Andere klassiekers: vergeten het testament aan te passen na een scheiding, waardoor een ex alsnog in beeld komt; geen executeur benoemen, waardoor de erfgenamen alles gezamenlijk moeten doen; vage formuleringen zoals “mijn spullen naar wie er het meest aan heeft”; en geen rekening houden met eerdere schenkingen, waardoor de verdeling scheef uitvalt. Ook zuiver fiscaal denken is een valkuil, want een constructie die belasting bespaart kan tegelijk voor jarenlange onduidelijkheid tussen nabestaanden zorgen.
Ontstaat er na een overlijden toch discussie, dan begint een oplossing zelden bij de rechter. Meestal helpt eerst overleg tussen de betrokkenen, zo nodig gevolgd door een heldere brief van een advocaat waarin de posities worden vastgelegd.
Veelgestelde vragen over een testament opstellen
Vanaf welke leeftijd kan ik een testament opstellen?
Vanaf uw zestiende kunt u een testament laten opmaken. Toestemming van uw ouders of verzorgers is daarvoor niet nodig. Wel geldt altijd de eis dat u de gevolgen van uw keuzes kunt overzien. Staat iemand onder curatele vanwege zijn lichamelijke of geestelijke toestand, dan is toestemming van de kantonrechter nodig. De notaris beoordeelt bij ieder gesprek of aan deze voorwaarden is voldaan, ongeacht de leeftijd van de bezoeker.
Moet ik al mijn bezittingen in het testament noemen?
Nee. In de meeste testamenten staat geen complete inventarislijst. U wijst erfgenamen aan voor uw hele nalatenschap, en alles wat u op het moment van overlijden bezit valt daar automatisch onder. Dat is ook praktisch, want anders zou u het stuk moeten aanpassen bij iedere aankoop of verkoop. Wilt u een specifiek voorwerp aan een bepaald persoon nalaten, dan kan dat wel afzonderlijk worden opgenomen als legaat. Bespreek met de notaris wat in uw situatie handig is.
Kunnen mijn partner en ik samen één testament maken?
Dat kan niet. De wet bepaalt dat een testament dat door twee of meer personen in dezelfde akte is opgemaakt nietig is. Ieder maakt dus een eigen testament. In de praktijk gebeurt dat wel in hetzelfde traject en tijdens dezelfde afspraken, waarbij de twee testamenten op elkaar worden afgestemd. Het voordeel van deze regel is dat u allebei vrij blijft om later iets te wijzigen zonder toestemming van de ander.
Wat gebeurt er met mijn testament als ik in het buitenland ga wonen?
Uw testament blijft geldig, maar de vraag welk erfrecht erop wordt toegepast kan veranderen. Binnen de Europese Unie geldt als hoofdregel het recht van het land waar iemand bij overlijden zijn gewone verblijfplaats had. U kunt in uw testament wel uitdrukkelijk kiezen voor het recht van het land waarvan u de nationaliteit heeft. Verhuizen naar het buitenland is dus een goede aanleiding om uw testament opnieuw te laten bekijken.
Mag ik mijn erfgenamen vertellen wat er in mijn testament staat?
Dat mag u zelf bepalen. De notaris heeft een geheimhoudingsplicht, maar u bent vrij om uw keuzes te delen. Veel mensen kiezen daarvoor, zeker als zij afwijken van wat de familie verwacht. Een korte toelichting tijdens uw leven voorkomt vaak dat nabestaanden zich later gepasseerd voelen. Het is verstandig om in ieder geval te vertellen dat er een testament is en bij welke notaris. Ook zonder die informatie kunnen nabestaanden het overigens via het register terugvinden.
Wat is het verschil tussen een testament en een levenstestament?
Een testament werkt pas na uw overlijden en gaat over uw nalatenschap. Een levenstestament werkt juist tijdens uw leven en regelt wie uw belangen behartigt wanneer u dat zelf tijdelijk of blijvend niet meer kunt, bijvoorbeeld na een ongeval of bij dementie. Daarin legt u volmachten vast voor financiële zaken en vaak ook wensen rond zorg en behandeling. Het zijn twee losse akten met een verschillend doel. Veel mensen laten ze in hetzelfde traject opmaken.
Tot slot
Een testament opstellen is uiteindelijk vooral een kwestie van vooraf goed nadenken en het daarna zorgvuldig laten vastleggen. De notaris maakt de akte, maar de keuzes blijven van u. Hoe helderder die keuzes zijn, hoe rustiger de afwikkeling straks verloopt voor de mensen die achterblijven.
Loopt u tegen ingewikkelde vragen aan, bijvoorbeeld over een samengesteld gezin, een onderneming of eerdere schenkingen, dan is een juridische blik naast die van de notaris vaak verstandig. Datzelfde geldt wanneer u zich afvraagt of een bestaand testament wel doet wat het zou moeten doen. Ons kantoor staat sinds 1870 in Den Bosch en werkt voor cliënten in Noord-Brabant en daarbuiten.
Heeft u vragen over uw eigen situatie, dan denken onze erfrechtadvocaten graag met u mee. Een korte kennismaking is vaak al genoeg om te bepalen of, en zo ja hoe, er iets geregeld moet worden.