Wanneer er geen testament is, geldt het versterferfrecht en wijst de wet de erfgenamen aan. Voor de afwikkeling van zo’n nalatenschap is in de meeste situaties evengoed een verklaring van erfrecht nodig. De notaris stelt vast wie de wettelijke erfgenamen zijn en welke bevoegdheden zij hebben, en legt dat vast in een akte die als bewijsstuk dient voor banken, het kadaster en andere derden.
Voor nabestaanden van iemand die zonder testament is overleden, geeft het volgende overzicht houvast. Hieronder leest u hoe de notaris werkt bij een verklaring zonder testament, welke familie-informatie hij nodig heeft, hoe plaatsvervulling de zaak ingewikkelder kan maken en wat de doorlooptijd is in deze situaties.
Wat verandert er als er geen testament is?
De juridische werking van een verklaring van erfrecht is hetzelfde, maar de inhoud verschilt. Met testament noemt de notaris wat de overledene zelf heeft bepaald en welke erfgenamen daaruit volgen. Zonder testament moet hij zelf vaststellen wie volgens het versterferfrecht erfgenaam is, en welk aandeel ieder van hen heeft.
Voor de aanvragende erfgenamen vraagt dat om meer informatie. Bij een testament weet de notaris uit het testament zelf wie er bedacht is. Bij gebrek aan testament moet hij familieverhoudingen reconstrueren via uittreksels uit de basisregistratie personen, eventueel met aanvullende familie-onderzoeken. Voor brede of complexe families kan dit aanzienlijk werk opleveren.
Welke informatie heeft de notaris nodig?
Voor een verklaring zonder testament heeft de notaris in elk geval nodig:
- Het overlijdenscertificaat;
- Uittreksels uit de basisregistratie personen van de overledene;
- Een beschrijving van de familie: kinderen, echtgenoot, eventueel ouders en broers en zussen indien geen kinderen;
- Eventuele huwelijksakten en geboorteakten van kinderen, voor bewijs van afstamming;
- Bij plaatsvervulling: informatie over vooroverleden erfgenamen en hun afstammelingen.
Hoe completer u deze informatie aanlevert, hoe sneller de notaris de verklaring kan opstellen. Voor familielijnen die niet eenduidig zijn, kan extra onderzoek nodig zijn, soms via gemeentes of historische archieven.
“Bij gebrek aan testament wordt de familie zelf het testament: wie er volgens de wet erft, hangt af van wie er nog leeft en in welke verhouding zij tot de overledene staan.”
Plaatsvervulling: de extra complexiteit
Een belangrijke complicerende factor in verklaringen zonder testament is plaatsvervulling. Wanneer een wettelijke erfgenaam zelf al overleden is, treden zijn afstammelingen in zijn plaats. Voor de notaris betekent dat extra onderzoek: hij moet vaststellen of die afstammelingen er zijn, hoeveel het er zijn en welk aandeel zij elk krijgen.
Plaatsvervulling kan over meerdere generaties heen werken. Zijn de kinderen van de overledene zelf al overleden, dan komen kleinkinderen in beeld; zijn die ook al overleden, dan achterkleinkinderen. Voor families met veel takken kan dit tot een aanzienlijk aantal erfgenamen leiden. De notaris moet dat zorgvuldig uitzoeken en in de verklaring vastleggen.
Bij overlijden in tweede groep en verder
Wanneer er geen partner en geen kinderen zijn, komen de ouders en broers en zussen in beeld als wettelijke erfgenamen. Het onderzoek vraagt dan om informatie over deze familielijn: zijn de ouders nog in leven, hoeveel broers en zussen zijn er, en zijn die zelf nog in leven of zijn hun afstammelingen via plaatsvervulling erfgenaam?
Bij overlijden zonder enige eerstegraads familie kan de notaris zelfs in de derde of vierde groep moeten zoeken, naar grootouders en hun afstammelingen (ooms, tantes, neven en nichten). Dat is een uitgebreid onderzoek dat soms helpt van familielid-onderzoekers vraagt. Voor de erfgenamen die uiteindelijk in beeld komen, kan dat een aanzienlijk grotere doorlooptijd betekenen.
De keuze tussen aanvaarding en verwerping
Net als bij een afwikkeling met testament moet elke erfgenaam zelf kiezen tussen zuiver aanvaarden, beneficiair aanvaarden of verwerpen. De notaris vraagt deze keuze vaak op tijdens het onderzoek voor de verklaring van erfrecht. Pas wanneer alle erfgenamen hun keuze hebben gemaakt, kan de notaris de verklaring afronden.
Bij erfgenamen die via plaatsvervulling in beeld komen en die de overledene nauwelijks kenden, is beneficiair aanvaarden bijna altijd de veiligste keuze. Zij hebben geen zicht op de financiële situatie van de overledene en lopen risico bij zuivere aanvaarding. Een notaris of advocaat kan hen kort informeren over de juiste route.
Doorlooptijd en kosten
Voor een verklaring van erfrecht zonder testament moet u rekenen op een doorlooptijd van vier tot acht weken voor een redelijk overzichtelijke familie. Bij plaatsvervulling, complexe familielijnen of internationale aspecten kan de doorlooptijd oplopen tot drie maanden of meer.
De kosten zijn doorgaans hoger dan voor een verklaring met testament, omdat het onderzoek uitgebreider is. Reken op enkele honderden tot anderhalf duizend euro, met uitschieters naar boven bij zeer complexe situaties. Vraag vooraf om een prijsindicatie zodat u weet waar u aan toe bent.
Specialistische bijstand bij een verklaring zonder testament
Voor erfgenamen die met een complexe familiestructuur of plaatsvervulling te maken hebben, is juridische beoordeling waardevol. Een notaris kan het feitelijke onderzoek doen, maar bij geschillen over wie precies erfgenaam is, of bij vermoedens dat een vermeend testament toch ergens bestaat, is een erfrechtadvocaat aangewezen.
Van Zinnicq Bergmann Advocaten staat al sinds 1870 cliënten bij in complexe juridische kwesties. Met meer dan 150 jaar ervaring kent ons kantoor de klappen van de zweep, van beide kanten van een conflict. Mr. Jean van Zinnicq Bergmann adviseert en procedeert in zaken rond verklaringen van erfrecht zonder testament voor cliënten in Noord-Brabant en daarbuiten.
Wat u moet weten over een verklaring zonder testament
Hoe stelt de notaris vast wie de erfgenamen zijn?
Door het versterferfrecht toe te passen op de familiestructuur, op basis van uittreksels uit de basisregistratie personen, geboorte- en huwelijksakten en eventueel aanvullend familie-onderzoek.
Wat als familielijnen onduidelijk zijn?
Dan kan extra onderzoek nodig zijn, bijvoorbeeld via gemeentes of historische archieven. Dat verlengt de doorlooptijd en kan de kosten verhogen.
Hoe werkt plaatsvervulling in deze context?
Vooroverleden wettelijke erfgenamen worden vervangen door hun afstammelingen, die samen het aandeel verdelen. Bij meerdere generaties van plaatsvervulling kan de erfgenamenkring snel groeien.
Welke informatie kan ik aanleveren om het te versnellen?
Het overlijdenscertificaat, een complete familiestamboom met levensstatus per persoon, huwelijksakten en geboorteakten van directe afstammelingen.
Wat als ik plotseling erfgenaam blijk via plaatsvervulling?
U bent volwaardig erfgenaam met alle rechten en plichten. Beneficiair aanvaarden is in zo’n situatie vrijwel altijd de veiligste keuze, omdat u doorgaans weinig zicht heeft op de financiële situatie.
Kunnen wij als erfgenamen het versterferfrecht ontwijken?
Niet de werking ervan, wel de uitkomst via een akte van verdeling met onderlinge afspraken. Zolang alle wettelijke erfgenamen het eens zijn, kunt u in onderling overleg afwijken van de wettelijke verdelingsverhouding.
Wat doet Van Zinnicq Bergmann Advocaten bij verklaringen zonder testament?
Wij adviseren bij complexe familiestructuren, plaatsvervulling en internationale aspecten, en behartigen waar nodig uw belang bij geschillen over wie erfgenaam is.