Handgeschreven testament: is dat geldig?

Na een overlijden komt er soms een velletje papier tevoorschijn. Een brief in het herkenbare handschrift van de overledene, met daarin heldere wensen: wie het huis krijgt, wie de sieraden mag houden, wie juist niets moet ontvangen. De vraag die dan meteen op tafel ligt, is of zo’n handgeschreven testament geldig is. Voor veel nabestaanden is het antwoord pijnlijk. In Nederland is een eigenhandig geschreven stuk in de meeste gevallen geen rechtsgeldig testament.

Dat betekent niet dat u nooit zelf iets op papier kunt zetten. De wet kent een vorm waarin uw eigen tekst wel volledige rechtskracht krijgt: het depottestament, dat u zelf schrijft maar persoonlijk bij een notaris in bewaring geeft. Daarnaast bestaat het codicil, dat een beperkt aantal zaken kan regelen zonder tussenkomst van een notaris. En voor uitzonderlijke omstandigheden kent de wet noodvormen.

Hieronder leest u waar de grens precies ligt, waarom de wetgever zo streng is, en wat er gebeurt met de nalatenschap wanneer een geschreven stuk juridisch geen betekenis heeft. Ook leest u stap voor stap wat verstandig is als u zo’n document na een overlijden aantreft.

Wat wordt bedoeld met een handgeschreven testament?

De term handgeschreven testament wordt in de praktijk voor vier heel verschillende dingen gebruikt. Dat verklaart een groot deel van de verwarring bij nabestaanden.

Ten eerste is er de losse brief of het notitieblaadje dat na een overlijden in een la, een dagboek of een kluisje wordt gevonden. Daarin staan vaak zeer persoonlijke wensen, soms met namen en bedragen erbij. Juridisch is dit meestal geen uiterste wilsbeschikking.

Ten tweede is er het holografisch testament, een vorm die in landen als België, Frankrijk en Duitsland wel bestaat. Daar kan een volledig eigenhandig geschreven, gedagtekend en ondertekend stuk onder voorwaarden een geldig testament zijn. Nederland kent die vorm niet.

Ten derde is er het codicil. Dat is wel degelijk een eigenhandig geschreven stuk met rechtskracht, maar de wet staat maar een klein aantal onderwerpen toe.

Ten vierde is er het depottestament. Dat is een onderhandse akte die u zelf opstelt en ondertekent, en die u persoonlijk bij een notaris in bewaring geeft. Dit is de enige route waarbij u uw volledige uiterste wil in eigen woorden en eigen handschrift kunt vastleggen. Meer achtergrond over de verschillende vormen vindt u in onze kennisbank over testamenten. Het onderscheid tussen deze vier is bepalend voor de vraag of de wensen daadwerkelijk worden uitgevoerd.

Is een handgeschreven testament geldig in Nederland?

Het uitgangspunt van de Nederlandse wet is streng en laat weinig ruimte. Artikel 4:94 van het Burgerlijk Wetboek bepaalt dat een uiterste wil alleen kan worden gemaakt bij notariële akte, of bij een onderhandse akte die aan een notaris in bewaring is gegeven. Buiten een aantal nauw omschreven noodgevallen zijn er geen andere mogelijkheden.

Een handgeschreven testament dat nooit bij een notaris is geweest, voldoet dus niet aan de vormvereisten. Hoe duidelijk de tekst ook is, hoe herkenbaar het handschrift ook is en hoe stellig de familie ook weet dat dit werkelijk de wens was: het stuk levert op zichzelf geen erfrechtelijke aanspraak op.

De reden voor die strengheid ligt in de aard van een testament. Het werkt pas op het moment dat degene die het opstelde niet meer kan uitleggen wat werd bedoeld. Elke onduidelijkheid, elke doorhaling en elke twijfel over de datum leidt dan tot discussie die niemand meer kan beslechten.

De tussenkomst van een notaris ondervangt dat. De notaris stelt vast wie er tegenover hem zit, beoordeelt of iemand de gevolgen van zijn keuzes overziet, let op mogelijke druk van buitenaf en zorgt dat de formuleringen juridisch doen wat ze moeten doen. Daarnaast wordt de akte geregistreerd, zodat nabestaanden het stuk later ook echt kunnen terugvinden. Handschrift alleen biedt geen van die waarborgen.

Het depottestament: u schrijft zelf, de notaris bewaart

Wie zijn wensen liever in eigen woorden en zonder inhoudelijke bemoeienis vastlegt, heeft toch een route. Artikel 4:95 BW regelt de onderhandse uiterste wil, in de praktijk het depottestament genoemd. Dit is de uitzondering waar veel mensen naar op zoek zijn wanneer zij een handgeschreven testament overwegen.

De eisen zijn precies omschreven. De akte moet eigenhandig door de erflater zijn ondertekend. De tekst zelf mag met de hand zijn geschreven, maar mag ook door een ander zijn opgesteld of met mechanische middelen zijn vervaardigd. Bestaat het stuk in dat laatste geval uit meer dan één blad, dan moet elk blad genummerd zijn en gewaarmerkt met de handtekening van de erflater.

Vervolgens overhandigt de erflater het stuk persoonlijk aan de notaris en verklaart daarbij dat het document zijn uiterste wil bevat. De notaris maakt daarvan een akte van bewaargeving op, die door beiden wordt ondertekend. Het stuk blijft daarna bij die notaris berusten en de gegevens gaan naar het landelijke register.

Er zit wel een belangrijk risico aan. De notaris legt de bewaargeving vast, maar toetst de inhoud niet. Een dubbelzinnige formulering, een vergeten legaat of een bepaling die botst met dwingend erfrecht blijft gewoon staan. Wie zekerheid over de uitwerking wil, is doorgaans beter geholpen met een testament opstellen bij de notaris zelf.

Wat een codicil nog wel zelf kan regelen

Naast het depottestament kent de wet één vorm die volledig zonder notaris tot stand komt. Artikel 4:97 BW maakt het mogelijk om bij een onderhandse akte, geheel met de hand geschreven, gedagtekend en ondertekend, een aantal specifieke beschikkingen te maken.

De ruimte is bewust klein gehouden. Het gaat om kleding, lijfsieraden en om bepaalde inboedelgoederen en bepaalde boeken. Ook kan daarbij worden bepaald dat die goederen buiten een gemeenschap van goederen van de verkrijger vallen. Alles wat daarbuiten valt, zoals een bankrekening, een beleggingsportefeuille, een auto, een woning of het onterven van een kind, kan langs deze weg niet.

Sinds de invoering van het huidige erfrecht kan ook een executeur niet meer bij codicil worden benoemd. Dat kan uitsluitend nog in een testament. Aanwijzingen uit een codicil van vóór die wetswijziging blijven wel gelden.

De drie vormeisen luisteren nauw. Ontbreekt de handtekening, dan is het stuk nietig. Ontbreekt de dagtekening, of is de tekst niet geheel eigenhandig geschreven, dan is het stuk aantastbaar. Omschrijf de goederen bovendien zo nauwkeurig mogelijk, want een vage aanduiding leidt tot precies de discussie die u wilde voorkomen. In ons artikel over het codicil staan de voorwaarden en valkuilen uitgebreider uitgewerkt.

Waarom een brief in de la juridisch niets is

Blijft over de situatie die het vaakst voorkomt: een geschreven verklaring die nooit bij een notaris is geweest en die niet binnen de grenzen van een codicil valt. Zo’n stuk heeft geen erfrechtelijke werking. Het roept geen erfgenaam in het leven, het legateert niets en het onterft niemand.

Wat er dan gebeurt, is dat de wet het overneemt. De erfgenamen worden aangewezen door het versterferfrecht, ongeacht wat er in de brief staat. Dat pakt regelmatig hard uit: een samenwonende partner zonder notarieel testament erft niets, een stiefkind erft niets, en een goed doel dat met naam in de brief werd genoemd, krijgt niets.

De erfgenamen mogen de wens uiteraard vrijwillig eerbiedigen. Maar niemand kan hen daartoe verplichten, en wat zij vervolgens doorgeven wordt fiscaal behandeld als een schenking. Daarover kan schenkbelasting verschuldigd zijn. Tarieven en vrijstellingen worden jaarlijks aangepast, dus laat dat vooraf doorrekenen voordat er iets wordt overgemaakt.

Er bestaat één smalle nuance. In hoge uitzondering hebben rechters betekenis toegekend aan een door een notaris opgesteld concepttestament dat door plotseling overlijden niet meer kon worden getekend. Rechters gaan daar uiterst terughoudend mee om en eisen dat over de wil van de overledene geen redelijke twijfel bestaat. Het is een uitzondering, geen route waar iemand op mag rekenen.

Uitzonderingen: noodtestament en testamenten uit het buitenland

De wet erkent dat er situaties zijn waarin een notaris eenvoudigweg niet bereikbaar is. Voor die gevallen bevat Boek 4 BW een reeks noodvormen. Zij gelden onder meer bij oorlog of burgeroorlog voor militairen, voor personen aan boord van een schip of vliegtuig, en voor mensen die zich bevinden op een plaats die is afgesloten door een ramp, een crisis of een besmettelijke ziekte.

Belangrijk is wat die noodvormen gemeen hebben: er is altijd een functionaris bij betrokken. Denk aan een consulair ambtenaar, een burgemeester, een wethouder of gemeentesecretaris, een kandidaat-notaris, een advocaat of een militaire officier. Een noodtestament is dus nooit een velletje papier dat iemand alleen in een kamer heeft geschreven. Bovendien zijn deze vormen tijdelijk. Zodra de erflater weer normaal bij een notaris terecht kon, verliest zo’n uiterste wil na korte tijd zijn kracht.

Een tweede uitzondering betreft de landsgrens. Nederland is partij bij het Haags Testamentsvormenverdrag van 1961. Dat verdrag bepaalt dat een testament naar de vorm geldig is wanneer het voldoet aan het recht van onder meer de plaats waar het is gemaakt of het recht van de nationaliteit van de erflater. Een holografisch testament dat in het buitenland rechtsgeldig tot stand is gekomen, kan daardoor in Nederland naar de vorm worden erkend. In de praktijk vraagt zo’n dossier wel om zorgvuldig onderzoek naar de echtheid, de datering en de vertaling van het stuk.

Wat gebeurt er als er geen geldig testament is

Wanneer vaststaat dat het gevonden stuk geen rechtskracht heeft en er ook geen notarieel testament bestaat, wijst de wet de erfgenamen aan. Dat gebeurt in groepen, en pas als er in een groep niemand meer over is, komt de volgende groep in beeld.

De eerste groep bestaat uit de echtgenoot of geregistreerd partner en de kinderen van de overledene. Zij erven ieder een gelijk deel. Zijn die er niet, dan komen de ouders, broers en zussen aan bod. Daarna volgen de grootouders en vervolgens de overgrootouders met hun afstammelingen. Is er in geen enkele groep een erfgenaam, dan valt de nalatenschap uiteindelijk toe aan de Staat.

Laat de overledene een echtgenoot en kinderen na, dan geldt in beginsel de wettelijke verdeling. De echtgenoot krijgt alle goederen en schulden van de nalatenschap. De kinderen krijgen een vordering in geld op de langstlevende, die in de regel pas opeisbaar wordt bij diens overlijden of faillissement.

Wat de wet niet regelt, is de situatie van de samenwonende partner zonder huwelijk of geregistreerd partnerschap, en die van het stiefkind dat niet is geadopteerd. Zij staan in geen enkele groep. Juist voor die gezinssituaties is een geschreven briefje ontoereikend en is een notarieel vastgelegde regeling onmisbaar.

U vindt een handgeschreven stuk: dit doet u eerst

Treft u na een overlijden een geschreven verklaring aan, blijf dan rustig en zet geen onomkeerbare stappen. De volgende volgorde voorkomt de meeste problemen.

1. Bewaar het origineel ongewijzigd. Gooi niets weg, schrijf er niets bij, haal geen nietjes los en maak geen doorhalingen. Maak wel direct een scan of foto van elke bladzijde, ook van de achterkant.
2. Leg vast waar en wanneer het stuk is gevonden en wie daarbij aanwezig waren. Die informatie is later moeilijk te reconstrueren en kan bij discussie van belang zijn.
3. Laat het Centraal Testamentenregister raadplegen. Daar staat of de overledene een testament of een depottestament heeft laten registreren, en bij welke notaris dat berust. Het register vermeldt niet wat er in het stuk staat.
4. Vraag bij die notaris de inhoud op. Als erfgenaam of belanghebbende heeft u daar recht op.
5. Leg het handgeschreven stuk naast het geregistreerde testament en laat beoordelen wat juridisch geldt. Soms sluiten de teksten op elkaar aan, soms spreken zij elkaar tegen.
6. Verdeel voorlopig niets en betaal geen schulden uit de boedel. Wie zich als erfgenaam gedraagt, kan de erfenis zuiver aanvaarden en daarmee ook aansprakelijk worden voor eventuele schulden.

Pas als het beeld compleet is, kunnen de erfgenamen een weloverwogen keuze maken over aanvaarding en verdeling. Haast is bij deze stappen zelden in iemands voordeel.

Als de familie er samen niet uitkomt

Een ongeldig stuk richt vaak meer schade aan dan de afwezigheid van welk papier dan ook. Het ene familielid leest er een duidelijke belofte in, het andere wijst op de wet. Het gaat dan al snel niet meer over geld, maar over de vraag wie de overledene werkelijk kende. Dat maakt deze dossiers zwaar in een periode waarin er al verdriet is.

Wij pakken zo’n situatie stapsgewijs aan. De eerste stap is altijd het gesprek: de feiten helder krijgen, de juridische positie van iedereen benoemen en onderzoeken of er een oplossing is waar alle betrokkenen mee verder kunnen. Verrassend vaak blijkt er ruimte, bijvoorbeeld doordat de erfgenamen de wens gedeeltelijk willen honoreren zodra de fiscale gevolgen inzichtelijk zijn.

Komt men er onderling niet uit, dan volgt een formele brief waarin de standpunten en aanspraken zwart op wit staan. Blijft het stil, dan kan een procedure in het vooruitzicht worden gesteld. Vaak brengt dat een tweede ronde op gang waarin beide kanten worden bijgestaan door een advocaat, en juist dan komt een regeling in zicht. Levert ook dat niets op, dan kan mediation een optie zijn, en anders beslist de rechter. Meer hierover leest u in ons artikel over een erfgeschil. Wat er ook wordt afgesproken, leg het vast in een vaststellingsovereenkomst zodat de kwestie daarna echt gesloten is.

Conclusie

Een handgeschreven testament roept in Nederland vrijwel altijd teleurstelling op, omdat de wet maar twee wegen kent: de notariële akte en de onderhandse akte die bij een notaris in bewaring is gegeven. Daarbuiten resteren het codicil met zijn zeer beperkte reikwijdte, en een handvol noodvormen waarbij altijd een functionaris betrokken is. Een brief in de la valt in geen van die categorieën.

Voor wie zijn zaken nog moet regelen is de les eenvoudig. Schrijf gerust zelf op wat u wilt, maar zorg dat het stuk de juiste vorm krijgt. Een half uur bij de notaris voorkomt jarenlange onduidelijkheid bij de mensen die achterblijven. Voor wie zo’n stuk juist aantreft, geldt: bewaar het origineel, verdeel nog niets en laat eerst beoordelen wat er werkelijk geldt.

Van Zinnicq Bergmann Advocaten staat sinds 1870 naast cliënten in Noord-Brabant en daarbuiten. Wij beoordelen of een gevonden document rechtskracht heeft, brengen uw positie als erfgenaam in kaart en zoeken naar een oplossing die de verhoudingen binnen de familie zoveel mogelijk spaart. Heeft u een vraag over een gevonden stuk of over uw eigen nalatenschap, neem dan gerust contact met ons op voor een eerste gesprek.