Testament wijzigen of herroepen: zo regelt u het rechtsgeldig

Een testament is geen document dat u eenmaal tekent en daarna kunt vergeten. Het legt vast wat u op een bepaald moment wilde, gebaseerd op het gezin, het vermogen en de wet van dat moment. Verandert een van die drie, dan doet u er goed aan uw testament te wijzigen of in elk geval te laten nalezen.

Een testament wijzigen kan altijd, zo vaak als u wilt en zonder dat u iemand hoeft te vragen. De wet stelt wel eisen aan de manier waarop. Een doorhaling in het exemplaar thuis of een afspraak met de kinderen aan de keukentafel verandert juridisch niets. Wat telt, is wat er bij de notaris ligt.

Hieronder leest u wanneer een wijziging verstandig is, hoe herroepen en wijzigen werken en wat de gevolgen zijn voor partners en kinderen. Ook gaan we in op een gevoelig punt: wijzigen op hoge leeftijd of bij beginnende dementie, en het risico dat de wijziging later wordt aangevochten.

Wanneer een wijziging verstandig is

Een testament wordt na het overlijden letterlijk uitgevoerd, ook als de omstandigheden waarvoor het is geschreven niet meer bestaan. Daarom adviseren wij om het testament elke vijf jaar door te lezen en bij elke grote verandering opnieuw te bekijken. Wat er in een testament hoort te staan, leest u bij alles over het testament.

Veranderingen in de familie zijn de meest voorkomende aanleiding. Worden kinderen bij naam genoemd, dan kan een later geboren kind buiten de regeling vallen. Overlijdt een erfgenaam voor u, dan hangt het van de tekst van het testament af wie in diens plaats komt; staat daar niets over, dan kan het deel een andere kant op gaan dan u bedoelde.

Hetzelfde geldt voor de executeur. Is de persoon die u heeft benoemd overleden, ernstig ziek of is het contact verbroken, dan ontbreekt bij uw overlijden degene die de afwikkeling moet regelen. Benoem bij een wijziging daarom ook een vervanger. Zie een executeur benoemen.

Scheiding en een nieuwe partner

Een beschikking ten gunste van de echtgenoot met wie u getrouwd was toen u het testament maakte, vervalt door een latere echtscheiding, tenzij uit het testament zelf blijkt dat u het anders bedoelde (art. 4:52 BW). Voor een geregistreerd partnerschap geldt hetzelfde bij beëindiging.

Die regel is geen vangnet voor alles. Zolang de scheiding nog loopt, geldt hij niet: overlijdt u tijdens de procedure, dan erft de partner van wie u wilde scheiden gewoon. Voor samenwoners werkt de regel evenmin. En of de benoeming van de ex-partner tot executeur of bewindvoerder vervalt, is niet altijd duidelijk.

Een nieuwe relatie is een tweede reden. Zonder testament erft een samenwonende partner niets. Bent u getrouwd, dan krijgt de nieuwe echtgenoot door de wettelijke verdeling alle goederen en houden uw kinderen uit een eerdere relatie een vordering. Zie erfrecht in samengestelde gezinnen.

Verhuizing naar het buitenland

Wie emigreert, neemt zijn testament mee, maar niet altijd het Nederlandse erfrecht. Binnen de Europese Unie geldt de Erfrechtverordening, met als hoofdregel dat het erfrecht van het land van uw gewone verblijfplaats bij overlijden van toepassing is. Woont u in Spanje, dan geldt in beginsel Spaans erfrecht.

U kunt daarvan afwijken door in uw testament te kiezen voor het recht van uw nationaliteit. Staat die keuze er niet in, neem haar dan op voordat u vertrekt.

Gewijzigde wetgeving: erfrecht 2003 en huwelijksvermogensrecht 2018

Op 1 januari 2003 is het erfrecht ingrijpend gewijzigd. Testamenten van daarvoor blijven geldig, maar zijn geschreven met begrippen die niet meer bestaan of anders werken, zoals de ouderlijke boedelverdeling. De wettelijke verdeling regelt iets vergelijkbaars, maar de uitwerking in een oud testament kan afwijken.

Op 1 januari 2018 veranderde het huwelijksvermogensrecht. Wie sindsdien trouwt zonder huwelijkse voorwaarden, valt in een beperkte gemeenschap van goederen: wat u voor het huwelijk had en wat u erft of geschonken krijgt, blijft privé. Een testament dat uitging van een algehele gemeenschap, sluit daar niet altijd op aan.

Hoe u een testament rechtsgeldig wijzigt

Een testament kan steeds eenzijdig worden herroepen, maar alleen persoonlijk en alleen bij uiterste wil (art. 4:42 BW). Voor het herroepen gelden dezelfde vormvoorschriften als voor het maken (art. 4:111 BW). Een notarieel testament wijzigt u dus via de notaris, en dat kan bij elke notaris. In de praktijk stelt die een volledig nieuw testament op, dat begint met de herroeping van alle eerdere testamenten.

Niemand kan uw testament voor u wijzigen, ook geen gevolmachtigde uit een levenstestament. Een volmacht om namens u te handelen geeft geen bevoegdheid om uw testament te veranderen. Zie testament en levenstestament.

Wilt u geen nieuwe regeling maar alleen het oude testament laten vervallen, dan maakt de notaris een akte van herroeping. Vanaf dat moment geldt het wettelijk erfrecht. Daarmee verdwijnen ook bepalingen die u misschien wilde houden, zoals de benoeming van een executeur.

Wat er gebeurt met het oude testament

Het origineel van een notarieel testament ligt bij de notaris en blijft daar, ook na een herroeping. Een kopie verscheuren heeft geen enkel effect. Staat er in het nieuwe testament geen uitdrukkelijke herroeping, dan blijft het oude gedeeltelijk gelden: een latere beschikking laat een eerdere alleen vervallen voor zover die onuitvoerbaar is geworden of is vervangen (art. 4:112 BW). Twee testamenten die naast elkaar moeten worden uitgelegd, zijn een bekende bron van procedures.

Elk notarieel testament wordt aangemeld bij het Centraal Testamentenregister. Daarin staat niet de inhoud, maar wel wie een testament heeft gemaakt, op welke datum en bij welke notaris. Na het overlijden is zo te zien welk testament het laatste is, ook als de familie alleen van het eerste wist.

Het codicil voor beperkte wijzigingen

Voor kleine zaken hoeft u niet naar de notaris. Met een codicil, een geheel met de hand geschreven, gedagtekend en ondertekend stuk, kunt u legaten maken van kleding, sieraden, bepaalde zaken uit de inboedel en boeken (art. 4:97 BW). Een erfgenaam aanwijzen of onterven, geld nalaten of een woning toewijzen kan er niet mee.

Een codicil dat u thuis bewaart, staat niet in het register en wordt herroepen door het te vernietigen (art. 4:114 BW). Bewaar het dus op een vindbare plek en laat de notaris weten dat het bestaat. Zie het codicil.

Geen gezamenlijk testament in Nederland

Een testament dat door twee of meer personen in dezelfde akte is gemaakt, is nietig (art. 4:93 BW). Partners tekenen vaak inhoudelijk gelijke testamenten, maar het zijn twee aparte akten. Daardoor kan ieder zijn eigen testament wijzigen zonder medeweten van de ander, en de notaris mag de partner daar vanwege zijn geheimhoudingsplicht niet over informeren.

Bij spanningen of een naderende scheiding is dat een reëel scenario. Een waterdichte afspraak dat de ander niets mag veranderen, bestaat niet.

Wijzigen na het overlijden van de partner

Na het overlijden van een partner staat diens testament vast. De langstlevende kan wel het eigen testament wijzigen, ook als de partners ooit afspraken dat de kinderen uiteindelijk alles krijgen.

Bij een langstlevende testament of de wettelijke verdeling krijgen de kinderen bij het eerste overlijden een vordering op de langstlevende. Die vordering blijft bestaan, wat de langstlevende later ook regelt. Onterft hij de kinderen of laat hij een nieuwe partner erven, dan houden zij hun vordering uit de eerste nalatenschap en hun recht op de legitieme portie uit de tweede.

Wie wil voorkomen dat vermogen na het tweede overlijden een andere kant op gaat, kan dat in het eigen testament regelen met een tweetrapsmaking: wat de langstlevende overhoudt, gaat dan naar de eigen kinderen.

Wilsbekwaamheid en het risico op aanvechting

Voor een geldig testament moet u wilsbekwaam zijn op het moment dat u tekent (art. 4:55 lid 3 BW). Een diagnose dementie betekent niet automatisch dat iemand wilsonbekwaam is. De notaris toetst dat: hij spreekt de cliënt bij voorkeur alleen, laat in eigen woorden uitleggen wat er moet veranderen en waarom, en kan bij twijfel een onafhankelijke arts om een onderzoek vragen. Wie onder curatele staat wegens zijn geestelijke of lichamelijke toestand, heeft toestemming van de kantonrechter nodig (art. 4:55 lid 2 BW).

Een wijziging op hoge leeftijd waar één kind of een nieuwe partner duidelijk beter van wordt, roept na het overlijden snel de vraag op of er druk is uitgeoefend. Een testament van iemand die wilsonbekwaam was, is vernietigbaar. Dat moet worden ingeroepen binnen een jaar nadat het overlijden, het testament en de vernietigingsgrond bekend zijn, en uiterlijk drie jaar nadat het overlijden en het testament bekend zijn (art. 4:54 BW).

De bewijslast ligt bij degene die aanvecht, en een akte waarin de toetsing is vastgelegd weegt zwaar. Ga daarom alleen naar de notaris, zonder het kind dat er beter van wordt, en laat bij twijfel een arts kijken voordat u tekent, niet achteraf. Zie een testament aanvechten.

Een voorbeeld van begin tot eind

Stel: een moeder van drie kinderen is 81 en sinds vier jaar weduwe. Haar testament uit 1998 bevat een ouderlijke boedelverdeling en benoemt haar man tot executeur. Haar oudste zoon woont in Canada, haar dochter zorgt dagelijks voor haar en de jongste zoon heeft schulden.

Zij wil dat haar dochter executeur wordt, dat het erfdeel van de jongste zoon wordt beschermd tegen schuldeisers en dat de dochter iets extra krijgt voor de jaren zorg. Zij gaat alleen naar de notaris. Omdat zij vergeetachtig is, stelt de notaris met haar instemming een onderzoek door een onafhankelijke arts voor, die concludeert dat zij de gevolgen van haar keuzes goed overziet.

Het nieuwe testament herroept het oude volledig. De dochter wordt executeur, met de oudste zoon als vervanger. Het erfdeel van de jongste zoon komt onder testamentair bewind, de dochter krijgt een legaat van 25.000 euro en er komt een Wlz-clausule in.

Twee jaar later overlijdt de moeder. De jongste zoon overweegt het legaat aan zijn zus aan te vechten, maar ziet daarvan af na inzage in de verklaring van de arts en de aantekeningen van de notaris. Zijn deel valt onder het bewind en zijn schuldeisers kunnen het niet opeisen.

Wat een wijziging kost

Notarissen hanteren vrije tarieven. Een eenvoudige aanpassing, zoals het vervangen van een executeur, kost doorgaans enkele honderden euro’s. Bij een omvangrijke wijziging met bijvoorbeeld een bewind of een fiscale doorrekening kan dat oplopen tot boven de 1.000 euro per testament. Partners hebben ieder een eigen testament, dus meestal moeten beide worden aangepast.

Een procedure tussen erfgenamen over een verouderd testament kost al snel een veelvoud. Hoe u het testament inhoudelijk opzet, leest u bij een testament opstellen.

Een testament dat past bij uw leven van nu

Een testament wijzigen is juridisch niet ingewikkeld: de notaris stelt een nieuw testament op en herroept het oude. De lastige vragen zitten in de inhoud. Wat betekent een nieuwe partner voor uw kinderen, hoe beschermt u een erfdeel, en hoe voorkomt u dat een wijziging op latere leeftijd tot een conflict leidt?

Wij zien in onze praktijk vooral geschillen die ontstaan uit testamenten die niet meer pasten, of uit wijzigingen die niet zorgvuldig waren vastgelegd. Het beste moment om te wijzigen is het moment waarop u er rustig over kunt nadenken.

Van Zinnicq Bergmann staat sinds 1870 naast cliënten in Noord-Brabant en daarbuiten. Overweegt u uw testament te wijzigen in een situatie die gevoelig ligt, of heeft u vragen over een wijziging die een familielid op hoge leeftijd heeft laten maken, neemt u dan gerust telefonisch contact met ons op.