Bij erfrecht en adoptie speelt bijna altijd dezelfde vraag: telt een adoptiekind volwaardig mee als erfgenaam? Het antwoord is duidelijk. Een adoptie naar Nederlands recht maakt het kind juridisch een eigen kind van de adoptiefouders. Vanaf dat moment erft het adoptiekind op precies dezelfde manier als een kind dat binnen het gezin is geboren, met dezelfde aanspraken en dezelfde wettelijke bescherming.
Tegelijk verandert er iets aan de andere kant. De familieband met de oorspronkelijke ouders wordt in beginsel verbroken. Dat gevolg blijft vaak jaren onzichtbaar en komt pas naar boven op het moment dat een biologische ouder overlijdt en de nalatenschap verdeeld moet worden. Voor nabestaanden roept dat vragen op die juridisch en emotioneel zwaar wegen.
In dit artikel leest u wat een adoptie verandert aan de erfrechtelijke positie van een kind. Wij bespreken de wettelijke basis, de bijzondere situatie bij stiefouderadoptie, de plaats van het adoptiekind naast andere kinderen, de legitieme portie, de erfbelasting en de aandachtspunten bij een adoptie die in het buitenland is uitgesproken.
⚖️ In het kort
- Door adoptie ontstaat een familierechtelijke betrekking met de adoptiefouders en hun bloedverwanten. Het adoptiekind erft daardoor ook van adoptiegrootouders, ooms en tantes.
- Tegelijkertijd eindigt de band met de oorspronkelijke ouders en hun bloedverwanten. Het kind is dan geen wettelijk erfgenaam meer van de biologische familie.
- Bij stiefouderadoptie geldt een uitzondering: de band met de eigen ouder van wie de partner adopteert, blijft bestaan.
- Een adoptiekind is legitimaris en houdt recht op de legitieme portie, ook wanneer het is onterfd.
- Voor de erfbelasting geldt een adoptiekind als kind, met het lage tarief en de kindvrijstelling.
- De gevolgen treden pas in zodra de uitspraak onherroepelijk is. Overlijdt de adoptant eerder, dan pakt dat erfrechtelijk anders uit dan verwacht.
Wat adoptie juridisch verandert aan de familieband
Adoptie is in Nederland geen afspraak tussen mensen, maar een uitspraak van de rechtbank. Die uitspraak grijpt diep in. De wet bepaalt dat door adoptie de geadopteerde, de adoptiefouder en diens bloedverwanten in familierechtelijke betrekking tot elkaar komen te staan. Op hetzelfde moment houdt de familierechtelijke betrekking tussen de geadopteerde, de oorspronkelijke ouders en hun bloedverwanten op te bestaan.
Die twee bewegingen zijn de kern van het onderwerp. Er wordt een nieuwe juridische familie gevormd en een oude afgesloten. Het gaat daarbij om de juridische band, niet om de biologische werkelijkheid en niet om het gevoel dat mensen bij elkaar houdt. Het erfrecht volgt uitsluitend die juridische band. Nederland kent bovendien alleen de zogenoemde sterke adoptie, dus geen tussenvorm waarbij een kind van beide families blijft erven. In een aantal andere landen bestaat die tussenvorm wel.
De rechter toetst een adoptieverzoek streng. Het kind moet op de dag van het eerste verzoek minderjarig zijn, er moet een leeftijdsverschil van ten minste achttien jaar zijn, en de adoptant moet het kind ten minste een jaar hebben verzorgd en opgevoed. Bovendien moet de adoptie in het kennelijke belang van het kind zijn.
Erfrecht adoptie: de positie van het adoptiekind in de nalatenschap
Zodra de adoptie een feit is, staat het kind erfrechtelijk op één lijn met ieder ander kind van de adoptiefouders. Overlijdt een adoptiefouder zonder testament, dan bepaalt het wettelijk erfrecht wie erfgenaam is. Het adoptiekind hoort dan bij de eerste groep, samen met de echtgenoot of geregistreerd partner en de eventuele andere kinderen. Alle kinderen krijgen een gelijk deel.
Laat de overledene een echtgenoot of geregistreerd partner én kinderen achter, dan geldt de wettelijke verdeling. De langstlevende krijgt alle goederen van de nalatenschap en de kinderen krijgen een geldvordering ter grootte van hun erfdeel. Die vordering is in beginsel pas opeisbaar bij het overlijden van de langstlevende. Voor een adoptiekind werkt dat exact hetzelfde als voor een biologisch kind. Er bestaat geen aparte rangorde en geen kleiner kindsdeel.
De band gaat verder dan de adoptiefouders zelf. Omdat de wet ook een familierechtelijke betrekking laat ontstaan met hun bloedverwanten, is het adoptiekind erfgenaam in de familie daarachter. Het erfrecht werkt bovendien twee kanten op: overlijdt het adoptiekind zelf zonder partner en zonder kinderen, dan zijn de adoptiefouders zijn erfgenamen en niet de biologische ouders. Meer over de kring van rechthebbenden leest u in ons overzicht over erfgenamen bij een nalatenschap.
Erven van de oorspronkelijke familie na een adoptie
Voor veel mensen is dit het gevoeligste punt. Na een adoptie is het kind geen wettelijk erfgenaam meer van de biologische ouders, de biologische grootouders, broers, zussen of andere bloedverwanten. Overlijdt een biologische ouder zonder testament, dan komt het afgestane kind niet in de erfopvolging voor. De notaris die de nalatenschap in kaart brengt, kijkt naar de juridische afstamming en die is met de adoptie geëindigd.
Er is één route die openblijft. Een biologische ouder kan het kind bij testament tot erfgenaam benoemen of een legaat toekennen. Dat is een bewuste keuze die tijdens leven bij de notaris moet worden vastgelegd. Zonder testament gebeurt er niets, hoe intensief het contact ook was en hoe duidelijk de wens ook is uitgesproken.
Ook andersom geldt de breuk. Een biologische ouder erft niet meer van het kind dat is afgestaan, en een geadopteerd kind kan zich tegenover de biologische familie niet beroepen op de legitieme portie. De legitieme portie hoort namelijk bij afstammelingen in juridische zin, en die hoedanigheid is door de adoptie overgegaan naar de adoptiefamilie.
Wij zien in de praktijk dat deze uitkomst pas laat wordt ontdekt, soms tientallen jaren na de adoptie. Wie er tijdig over nadenkt, kan het alsnog goed regelen. Wie er pas na een overlijden achter komt, heeft aanmerkelijk minder mogelijkheden.
Stiefouderadoptie en de gevolgen voor het erfrecht
Op de hoofdregel bestaat een belangrijke uitzondering. Adopteert de echtgenoot, geregistreerde partner of andere levensgezel van een ouder het kind van die ouder, dan blijft de familierechtelijke betrekking tussen het kind en die ouder gewoon bestaan. Dat heet stiefouderadoptie. Het kind krijgt er een juridische ouder bij in plaats van dat het er een inruilt.
Erfrechtelijk pakt dat als volgt uit. Het kind blijft erfgenaam van de eigen ouder en van diens familie, en wordt daarnaast erfgenaam van de stiefouder die heeft geadopteerd en van diens familie. De band met de andere oorspronkelijke ouder wordt wél verbroken. Van die ouder erft het kind na de adoptie dus niet meer, tenzij die ouder het kind bij testament bedenkt.
Dat verklaart waarom gezinnen voor deze route kiezen. Een stiefkind zonder adoptie is geen wettelijk erfgenaam van de stiefouder en kan geen beroep doen op de legitieme portie. De enige manier om een stiefkind te laten erven, is een testament, en een testament kan later worden gewijzigd. Adoptie is definitiever en regelt de positie van het kind ineens volledig. In samengestelde gezinnen weegt dat verschil vaak zwaar.
De rechter kijkt bij stiefouderadoptie onder meer naar de duur van de relatie, de verzorging van het kind en de houding van de andere ouder. Verzet die ouder zich, dan ligt de drempel hoger, maar kansloos is het verzoek niet.
De legitieme portie van een adoptiekind
Een adoptiekind is legitimaris. Dat betekent dat het kind recht houdt op een minimumdeel van de nalatenschap van de adoptiefouder, ook wanneer de adoptiefouder het kind in een testament heeft onterfd of slechts een klein bedrag heeft toebedeeld. De legitieme portie bedraagt de helft van wat het kind zonder testament volgens de wet zou hebben geërfd.
De legitieme portie geeft geen recht op spullen of op het huis, maar op een bedrag in geld. Bij de berekening telt niet alleen mee wat er op de sterfdag aanwezig was. Ook bepaalde schenkingen die de overledene tijdens zijn leven heeft gedaan, worden bij de rekensom opgeteld. Daardoor kan de uitkomst hoger uitvallen dan een eerste blik op de bankrekening doet vermoeden. Hoe die rekensom precies loopt, leest u in ons artikel over de legitieme portie berekenen.
Belangrijk is dat een legitimaris zelf in actie moet komen. De aanspraak ontstaat niet vanzelf. Een adoptiekind moet binnen vijf jaar na het overlijden verklaren dat het zijn legitieme portie wil ontvangen. Een belanghebbende, bijvoorbeeld de executeur of een andere erfgenaam, mag bovendien een kortere redelijke termijn stellen. Wordt binnen die termijn niets gedaan, dan vervalt de aanspraak definitief.
Tegenover de biologische ouders bestaat dat recht niet meer, met uitzondering van de stiefouderadoptie waarbij de band met de eigen ouder in stand blijft.
Erfbelasting bij een adoptiekind
Fiscaal volgt de erfbelasting het civiele recht. Omdat een adoptiekind juridisch een kind is van de adoptiefouders, valt het bij een erfenis van een adoptiefouder in de gunstigste tariefgroep. Die groep omvat partners en kinderen. Daarbinnen geldt een tarief van tien procent over het deel tot de tariefgrens en twintig procent over het meerdere. Daarnaast geldt de kindvrijstelling.
De bedragen achter die percentages, dus de vrijstellingen en de grens tussen de twee schijven, worden jaarlijks geïndexeerd. Reken daarom nooit met een bedrag uit een oud overzicht, maar controleer de actuele cijfers bij de Belastingdienst of laat ze narekenen op het moment dat de aangifte werkelijk moet worden gedaan.
Erft een geadopteerd kind daarentegen van een biologische ouder op grond van een testament, dan pakt het fiscaal ongunstig uit. Voor de erfbelasting is die verkrijger geen kind meer, maar valt hij onder de overige verkrijgers. Daar gelden de hoogste tarieven, dertig procent over het eerste deel en veertig procent over het meerdere, en slechts de kleine algemene vrijstelling. Het verschil met de kindpositie is aanzienlijk.
Dat verrast mensen regelmatig, zeker wanneer een biologische ouder juist iets goed wilde maken. Laat daarom vooraf uitrekenen wat er netto overblijft. Soms is bevoordeling tijdens leven fiscaal gunstiger dan een benoeming in het testament.
Een adoptie die in het buitenland is uitgesproken
Bij een interlandelijke adoptie is de eerste vraag altijd of de buitenlandse uitspraak in Nederland wordt erkend. Komt de adoptie uit een land dat is aangesloten bij het Haags Adoptieverdrag en is er een conformiteitsverklaring afgegeven, dan wordt de adoptie van rechtswege erkend. Er is dan geen aparte procedure bij de Nederlandse rechter nodig. Voor landen die niet bij dat verdrag zijn aangesloten, gelden de erkenningsregels uit Boek 10 van het Burgerlijk Wetboek.
De tweede vraag is minstens zo belangrijk voor het erfrecht. Sommige landen kennen alleen een zwakke adoptie, waarbij de band met de oorspronkelijke ouders blijft bestaan naast de nieuwe band met de adoptiefouders. Zolang die uitspraak niet is omgezet naar een adoptie naar Nederlands recht, blijft die dubbele familieband in stand. Dat kan betekenen dat het kind erfrechtelijk nog steeds aan beide families verbonden is.
Omzetting naar een sterke adoptie gebeurt via een procedure bij de rechtbank. Pas daarna worden de banden met de oorspronkelijke familie verbroken. Nabestaanden merken bij het afwikkelen van een nalatenschap soms pas dat die stap ooit is overgeslagen.
Een notaris vraagt altijd om bewijsstukken voordat hij iemand als erfgenaam opneemt: de adoptie-uitspraak, de conformiteitsverklaring, de latere vermelding op de geboorteakte en de inschrijving in de basisregistratie. Ontbreken die, dan stokt de afwikkeling. Er ligt overigens een wetsvoorstel om adoptie uit het buitenland af te bouwen en adoptie van meerderjarigen mogelijk te maken. Zolang dat niet in werking is getreden, geldt het huidige recht.
Als de adoptie nog niet rond is op het moment van overlijden
Adoptie heeft haar gevolgen pas vanaf de dag waarop de uitspraak in kracht van gewijsde is gegaan, dus zodra er geen hoger beroep meer mogelijk is. Terugwerkende kracht is er in beginsel niet. Overlijdt de beoogde adoptiefouder terwijl de procedure nog loopt, dan is het kind op het moment van overlijden juridisch nog geen kind van die ouder en erft het niet op grond van de wet.
Op die hoofdregel bestaat een uitzondering voor kinderen die binnen de relatie van de ouder en de adoptant zijn geboren. Is het verzoek al vóór de geboorte ingediend, dan werkt de adoptie terug tot het moment van de geboorte. Wordt het verzoek binnen zes maanden na de geboorte ingediend, dan werkt de adoptie terug tot het moment van indiening. Die regeling is er juist om jonge gezinnen te beschermen tegen een plotseling overlijden tijdens de procedure.
Wie deze onzekerheid wil afdekken, kan dat tijdens de procedure regelen met een testament. Daarin kan een kind ook als erfgenaam worden benoemd zonder dat er al een familierechtelijke betrekking bestaat.
Ook een herroeping van een adoptie werkt niet terug in de tijd. De wet laat een geadopteerde onder voorwaarden om herroeping verzoeken, met een strak omlijnde termijn na het bereiken van de meerderjarigheid. Slaagt dat verzoek, dan eindigt de band met de adoptiefouders en herleeft die met de oorspronkelijke ouders. Nalatenschappen die eerder waren opengevallen, blijven ongewijzigd.
Onenigheid over de positie van een adoptiekind
Discussies over een adoptiekind in een nalatenschap ontstaan zelden uit slechte wil. Meestal is er onduidelijkheid over de juridische status, of leven er oude gevoelens over hoe het gezin destijds is gevormd. Toch moet er iets gebeuren, want zolang de kring van erfgenamen niet vaststaat, kan de nalatenschap niet worden verdeeld.
De eerste stap is bijna altijd het op tafel krijgen van de feiten en een gesprek tussen de betrokkenen. Wat staat er in de adoptie-uitspraak, wat vermeldt de geboorteakte, is er een omzetting geweest, en is er een testament? Vaak lost de discussie zich op zodra iedereen dezelfde stukken heeft gezien.
Leidt overleg niet tot een oplossing, dan volgt een formele brief waarin de aanspraak juridisch wordt onderbouwd en een termijn wordt gesteld. Blijft het stil, dan kan een procedure in het vooruitzicht worden gesteld. Vaak brengt dat beweging. Komt het daarna alsnog tot een tweede ronde, dan zitten er meestal advocaten aan beide kanten en wordt er onderhandeld over een regeling. Pas als dat spoor is uitgelopen, kan een traject onder begeleiding van een mediator uitkomst bieden. En als ook dat niet werkt, legt u de zaak voor aan de rechter.
Van Zinnicq Bergmann staat sinds 1870 cliënten bij in Noord-Brabant en daarbuiten. Onze advocaten erfrecht weten hoe zwaar deze dossiers wegen voor een familie. Wij zoeken de oplossing die rust brengt en houden de procedure achter de hand.
Veelgestelde vragen over erfrecht en adoptie
Kan een adoptiekind worden onterfd?
Ja, een adoptiefouder kan een adoptiekind bij testament onterven, net zoals dat bij een biologisch kind kan. Volledig uitsluiten lukt echter niet. Een adoptiekind blijft legitimaris en houdt recht op de legitieme portie, een geldvordering ter hoogte van de helft van het wettelijke erfdeel. Het kind moet die aanspraak wel zelf inroepen en dat binnen de geldende termijn doen. Gebeurt dat niet, dan vervalt het recht en blijft de onterving in stand.
Erft een adoptiekind ook van de grootouders van de adoptiefouders?
Ja. Door de adoptie ontstaat niet alleen een band met de adoptiefouder zelf, maar ook met diens bloedverwanten. Het adoptiekind is daardoor een kleinkind in juridische zin en kan erven van de adoptiegrootouders. Is de adoptiefouder al eerder overleden, dan komt het adoptiekind door plaatsvervulling in diens plaats. Ook bij een overleden oom of tante zonder kinderen telt het adoptiekind volwaardig mee.
Hoe toont een adoptiekind aan dat het erfgenaam is?
De notaris stelt de kring van erfgenamen vast aan de hand van de burgerlijke stand en de basisregistratie personen. Bij een Nederlandse adoptie volgt de status uit de latere vermelding op de geboorteakte. Bij een buitenlandse adoptie zijn meestal aanvullende stukken nodig, zoals de adoptie-uitspraak, een eventuele conformiteitsverklaring en bewijs van inschrijving in Nederland. Op basis daarvan kan een verklaring van erfrecht worden afgegeven, waarmee banken en instanties de erfgenamen erkennen.
Kan een meerderjarige in Nederland worden geadopteerd?
Naar het huidige Nederlandse recht niet. De wet eist dat het kind op de dag van het eerste verzoek minderjarig is. Een volwassene kan dus niet worden geadopteerd, ook niet wanneer iemand jarenlang als ouder heeft gefunctioneerd. Wie zo iemand toch wil laten erven, kan dat regelen met een testament, al gelden dan de tarieven voor overige verkrijgers. Er ligt een wetsvoorstel om adoptie van meerderjarigen onder voorwaarden mogelijk te maken, maar dat is nog geen geldend recht.
Blijft een adoptiekind erfgenaam als de adoptiefouders uit elkaar gaan?
Ja. Een echtscheiding of het verbreken van een relatie raakt de familierechtelijke betrekking tussen ouder en kind niet. Het adoptiekind blijft juridisch kind van beide adoptiefouders en erft van hen allebei, net zoals een biologisch kind dat doet. Alleen een herroeping van de adoptie door de rechter kan die band verbreken, en dat kan uitsluitend op verzoek van de geadopteerde zelf en binnen een beperkte termijn na het bereiken van de meerderjarigheid.
Heeft een adoptiekind recht op inzage in de nalatenschap?
Als erfgenaam heeft een adoptiekind dezelfde informatierechten als iedere andere erfgenaam: inzage in de samenstelling van de nalatenschap, in de bankafschriften en in de handelingen van een executeur. Ook een onterfd adoptiekind dat de legitieme portie inroept, kan de gegevens opvragen die nodig zijn om de vordering te berekenen. Wordt die informatie niet gegeven, dan kan zij via de rechter worden afgedwongen.
Conclusie
Adoptie naar Nederlands recht plaatst een kind volledig in de familie van de adoptiefouders. Het adoptiekind erft als eigen kind, houdt recht op de legitieme portie en valt voor de erfbelasting in de gunstigste tariefgroep. Daar staat tegenover dat de erfrechtelijke band met de oorspronkelijke familie in beginsel eindigt, met een belangrijke uitzondering bij stiefouderadoptie.
De meeste onduidelijkheid ontstaat aan de randen: bij een adoptie die in het buitenland is uitgesproken, bij een procedure die nog liep toen iemand overleed, of bij een biologische ouder die alsnog iets wilde nalaten. Juist daar loont het om de stukken vroeg op tafel te leggen.
Heeft u vragen over de plaats van een adoptiekind in een nalatenschap, of loopt de afwikkeling hierop vast? Wij denken graag rustig met u mee en leggen helder uit waar u aan toe bent. Neemt u gerust contact met ons op voor een eerste gesprek.