Vrijstelling erfbelasting: welk bedrag geldt voor u?

De vrijstelling erfbelasting bepaalt of u überhaupt iets hoeft te betalen. Het is het bedrag dat u belastingvrij uit een nalatenschap mag ontvangen. Blijft uw verkrijging daaronder, dan komt er geen aanslag. Komt u erboven, dan wordt alleen over het meerdere geheven, want de vrijstelling gaat er hoe dan ook af.

Hoe hoog uw vrijstelling is, hangt volledig af van uw relatie tot de overledene. Een echtgenoot mag ruim acht ton belastingvrij ontvangen, een kind ruim 26.000 euro en een broer, zus of vriend nog geen 2.800 euro. Dat verschil is groot en verklaart waarom dezelfde erfenis bij de een niets kost en bij de ander een derde van de waarde.

Op deze pagina staan alle vrijstellingen op een rij, met per groep de voorwaarden die erbij horen. Wij besteden extra aandacht aan de partnervrijstelling, want die is de hoogste maar ook de enige die kan worden verlaagd door een nabestaandenpensioen.

Hoe de vrijstelling in de berekening past

De volgorde is steeds dezelfde. Eerst wordt vastgesteld wat u verkrijgt. Daarna gaat uw vrijstelling eraf. Over het bedrag dat overblijft, wordt het tarief van uw groep toegepast.

Een kind dat 40.000 euro erft, betaalt dus niet over die 40.000 euro maar over 13.770 euro. Tegen 10 procent komt dat neer op 1.377 euro. Dat is een wezenlijk verschil met de 4.000 euro waar veel mensen vanuit gaan. De volledige rekenwijze staat bij erfbelasting berekenen.

U heeft één vrijstelling per nalatenschap. Krijgt u zowel een erfdeel als een legaat, dan worden die opgeteld en gaat de vrijstelling daar één keer vanaf.

De vrijstellingen per groep

De bedragen worden jaarlijks aangepast aan de inflatie. Voor de aanslag telt het jaar van overlijden, niet het jaar waarin de aangifte wordt gedaan of de aanslag wordt opgelegd.

De partnervrijstelling en de imputatie van pensioen

De partnervrijstelling is met 828.035 euro veruit de hoogste, maar zij staat niet los van wat de langstlevende nog meer krijgt. Heeft hij of zij recht op een nabestaandenpensioen, dan wordt de helft van de waarde daarvan van de vrijstelling afgetrokken. Die verrekening heet imputatie.

De gedachte erachter is dat een nabestaandenpensioen zelf niet wordt belast. Zonder imputatie zou een partner met een royaal pensioen dubbel voordeel hebben. Om te voorkomen dat de vrijstelling helemaal verdampt, geldt er een bodem: er blijft altijd minstens 213.915 euro over.

Een voorbeeld. Is de waarde van het nabestaandenpensioen 200.000 euro, dan gaat daarvan de helft, dus 100.000 euro, van de vrijstelling af. De partner houdt 728.035 euro belastingvrije ruimte over. Pas boven dat bedrag komt er een aanslag. Wij werken deze berekening verder uit bij erfbelasting voor de partner.

Wanneer bent u partner voor de erfbelasting?

Gehuwden en geregistreerd partners zijn dat automatisch. Voor samenwoners liggen de eisen anders. Zij moeten meerderjarig zijn, op hetzelfde adres staan ingeschreven, een notarieel samenlevingscontract met een wederzijdse zorgverplichting hebben en geen bloedverwant in de rechte lijn van elkaar zijn.

Aan de duur worden ook eisen gesteld. Wie een notarieel samenlevingscontract heeft, moet daarnaast een bepaalde periode samenwonen. Zonder contract kan het partnerschap alleen ontstaan na een langdurige onafgebroken samenwoning.

Dit is een van de punten waar het in de praktijk het vaakst misgaat. Twee mensen wonen dertig jaar samen, hebben alles gedeeld, maar hebben nooit iets bij de notaris vastgelegd en zijn pas laat op hetzelfde adres ingeschreven. De langstlevende valt dan terug op de vrijstelling van 2.769 euro en het tarief van 30 procent. Wie samenwoont, doet er goed aan dit te laten nakijken en zo nodig een testament te laten opstellen.

Stiefkinderen en pleegkinderen

Een stiefkind heeft dezelfde vrijstelling als een eigen kind, maar dat is niet vanzelfsprekend. De relatie tussen de stiefouder en de ouder van het kind moet bestaan hebben, en bij een verbroken relatie kan die gelijkstelling vervallen.

Voor pleegkinderen geldt dat zij vóór hun eenentwintigste ten minste vijf jaar door de pleegouder moeten zijn opgevoed en onderhouden. Is daaraan voldaan, dan telt het pleegkind als eigen kind.

Let op: gelijkstelling voor de erfbelasting betekent niet dat iemand ook erfgenaam is. Een stiefkind erft niet automatisch, daarvoor is een testament nodig. Zie erfrecht voor stiefkinderen en erfrecht in samengestelde gezinnen.

Het kind met een beperking

Voor een kind dat grotendeels op kosten van de ouder werd onderhouden en dat door ziekte of gebreken vermoedelijk niet in staat is om zelf in zijn levensonderhoud te voorzien, geldt een verhoogde vrijstelling van 78.671 euro.

De Belastingdienst vraagt hierbij om onderbouwing, meestal een medische verklaring en gegevens over het onderhoud. Het is verstandig die stukken al bij de aangifte mee te sturen, zodat er achteraf geen discussie ontstaat. Speelt er ook bewind of een beschermingsconstructie, dan is het goed dat in samenhang te bekijken.

Twee vrijstellingen in één nalatenschap

Het komt voor dat iemand op meerdere manieren uit dezelfde nalatenschap verkrijgt. Een kind dat erfgenaam is en daarnaast een legaat krijgt, bijvoorbeeld de inboedel of een specifiek geldbedrag.

In dat geval worden beide verkrijgingen bij elkaar opgeteld en gaat de vrijstelling er één keer vanaf. U heeft dus niet twee keer 26.230 euro maar één keer, over het totaal.

Datzelfde geldt bij een verkrijging uit een verzekering die door het overlijden tot uitkering komt. Ook die telt mee voor de vrijstelling en het tarief, ook al gaat het geld rechtstreeks naar de begunstigde en komt het nooit in de nalatenschap terecht.

Er is één situatie waarin er wel twee keer een vrijstelling geldt: bij twee verschillende nalatenschappen. Erft u in hetzelfde jaar van een oom en van een tante, dan heeft u voor beide een eigen vrijstelling van 2.769 euro en telkens een eigen schijfgrens.

Goede doelen en verenigingen

Laat iemand na aan een instelling met een ANBI-status, dan is die verkrijging volledig vrijgesteld. Er geldt geen maximum. Datzelfde geldt voor sociaal belang behartigende instellingen.

Voor een gewone vereniging of stichting zonder die status ligt het anders. Die valt in de groep overige verkrijgers, met een vrijstelling van 2.769 euro en een tarief van 30 en 40 procent. Wie iets wil nalaten aan een club of een lokaal initiatief, doet er goed aan eerst te controleren of de status er is.

De ANBI-status is openbaar en online te raadplegen. Controleer die op het moment dat het testament wordt opgesteld en nog eens bij een periodieke herziening, want een instelling kan haar status verliezen. Gebeurt dat en overlijdt u daarna, dan valt de verkrijging alsnog in de hoogste tariefgroep.

Een alternatief is het legaat zo formuleren dat het aan een goed doel met ANBI-status op een bepaald terrein toekomt, met een concrete instelling als eerste keuze. Valt die weg, dan is er een alternatief zonder dat het testament hoeft te worden gewijzigd.

Wat de vrijstelling in de praktijk oplevert

Om de bedragen betekenis te geven, hieronder dezelfde verkrijging van 60.000 euro door vier verschillende personen. De vrijstelling en het tarief van hun groep bepalen samen wat er overblijft.

Van dezelfde 60.000 euro houdt een kind bijna 57.000 euro over en een vriend nog geen 43.000 euro. Dat verschil van veertien mille komt volledig voort uit de vrijstelling en de tariefgroep, niet uit de omvang van de nalatenschap.

De vrijstelling en het jaar van overlijden

De bedragen worden jaarlijks aangepast aan de inflatie. Bepalend is het jaar waarin het overlijden plaatsvond, niet het jaar waarin u aangifte doet of waarin de aanslag wordt opgelegd.

Dat is met de aangiftetermijn van 20 maanden een relevant punt geworden. Overlijdt iemand in november, dan kan de aangifte pas ruim een jaar later worden ingediend, terwijl de bedragen intussen zijn bijgesteld. Reken dus met de bedragen van het jaar van overlijden en niet met de bedragen die op dat moment actueel zijn.

Datzelfde geldt voor de tarieven en voor de schijfgrens van 158.669 euro. Ook die volgen het jaar van overlijden. Zie aangifte erfbelasting.

De vrijstelling van de ouder

Overlijdt een kind vóór zijn ouders, dan kunnen die ouders erfgenaam zijn. Voor hen geldt een vrijstelling van 62.110 euro, aanzienlijk hoger dan die voor broers en zussen maar lager dan die voor een partner.

Het tarief is wel dat van de derde groep: 30 procent tot de schijfgrens en 40 procent daarboven. Een ouder betaalt dus over het meerdere hetzelfde als een neef of een vriend.

Erven beide ouders samen, dan wordt de vrijstelling niet twee keer volledig toegepast. Zij worden voor de berekening als één verkrijger behandeld. Dat is een detail dat in aangiften met enige regelmaat over het hoofd wordt gezien en tot een correctie leidt.

Wat gebeurt er met een vrijstelling die u niet gebruikt?

Een vrijstelling die u niet volledig benut, gaat verloren. U kunt het restant niet overdragen aan een andere erfgenaam en ook niet meenemen naar een volgende nalatenschap.

Dat inzicht ligt aan de basis van veel estate planning. Erft een kind uit de eerste nalatenschap slechts een klein bedrag, dan blijft een groot deel van zijn vrijstelling ongebruikt, terwijl er bij het tweede overlijden juist over een groot bedrag moet worden afgerekend.

Testamenten spelen daarop in door de vordering van de kinderen bij het eerste overlijden groter te maken, zodat hun vrijstelling nu al wordt benut. Of juist kleiner, wanneer de zekerheid van de langstlevende voorop staat. Welke variant past, hangt af van de omvang van het vermogen en van de leeftijd van de langstlevende. Zie erfbelasting besparen.

De vrijstelling bij een tweetrapsmaking of vruchtgebruik

Bij een tweetrapsmaking gaat het vermogen eerst naar de ene verkrijger en daarna, bij diens overlijden, naar een tweede. Beide verkrijgingen zijn belast, ieder met een eigen vrijstelling en een eigen tarief, en beide op hun eigen moment.

Bij een vruchtgebruiktestament wordt het vermogen gesplitst. De langstlevende krijgt het vruchtgebruik, de kinderen de blote eigendom. Beide delen worden gewaardeerd en beide verkrijgers hebben hun eigen vrijstelling. De waarde van het vruchtgebruik hangt af van de leeftijd van degene die het krijgt: hoe jonger, hoe hoger de waarde.

Deze vormen vragen om een berekening vooraf. Zij kunnen fiscaal gunstig uitpakken, maar zij leggen ook vast wie waarover mag beschikken, en dat weegt in de praktijk vaak zwaarder dan het fiscale voordeel.

Vrijstelling en aangifteplicht

Blijft u onder uw vrijstelling, dan is er geen erfbelasting verschuldigd. Dat betekent niet automatisch dat u niets hoeft te doen.

Krijgt u van de Belastingdienst een uitnodiging tot het doen van aangifte, dan moet u die invullen, ook als er niets te betalen valt. De uitnodiging wordt vaak verstuurd op basis van een melding van de gemeente, nog voordat bekend is hoe groot de nalatenschap is.

Ontvangt u geen uitnodiging en is er ook geen belasting verschuldigd, dan hoeft u in beginsel geen aangifte te doen. Toch is het in twee situaties verstandig om het wel te doen. De eerste is een nalatenschap met een langstlevende en kinderen, want dan legt de aangifte de vorderingen van de kinderen vast voor het tweede overlijden. De tweede is een nalatenschap waarover onenigheid bestaat, want dan is de aangifte het document waaruit blijkt wat er is vastgesteld.

Twijfelt u of er belasting verschuldigd is, doe dan aangifte. Een aangifte waaruit blijkt dat er niets te heffen valt, kost weinig moeite en sluit het onderwerp af. Zie aangifte erfbelasting.

Wonen in het buitenland

De vrijstelling hangt niet af van waar u woont, maar van waar de overledene woonde. Was dat Nederland, dan geldt de Nederlandse Successiewet en heeft u gewoon recht op de vrijstelling van uw groep, ook als u zelf in het buitenland woont.

Er is één regel die mensen vaak verrast. Iemand met de Nederlandse nationaliteit die binnen tien jaar voor zijn overlijden uit Nederland is vertrokken, wordt voor de erfbelasting nog steeds geacht in Nederland te wonen. Emigreren betekent dus niet dat de heffing meteen vervalt.

Heft het andere land ook, dan kan er dubbele belasting ontstaan. Nederland kent een regeling om dat te verminderen, maar die werkt niet vanzelf. U moet er in de aangifte om vragen en de buitenlandse aanslag meesturen. Bij vermogen in twee landen loont het om dit vooraf te laten uitzoeken, want de volgorde waarin landen mogen heffen verschilt per verdrag.

Als de vrijstelling ter discussie staat

De Belastingdienst toetst de vrijstelling die u claimt. Bij een partnerschap wordt gevraagd naar het samenlevingscontract en naar de inschrijving in de basisregistratie. Bij een pleegkind naar bewijs van de opvoedingsperiode. Bij een kind met een beperking naar medische gegevens en naar het onderhoud.

Verzamel die stukken voordat u aangifte doet en stuur ze mee. Dat scheelt een vragenbrief en het voorkomt dat de aanslag eerst zonder de vrijstelling wordt opgelegd, waarna u in bezwaar moet.

Wordt de vrijstelling toch geweigerd, dan heeft u zes weken na dagtekening om bezwaar te maken. Vraag daarbij tegelijk uitstel van betaling voor het betwiste deel, anders loopt er rente over een bedrag waarvan nog moet blijken of het verschuldigd is. Zie uitstel van betaling.

De vrijstelling meewegen in een testament

Wie een testament laat opstellen, kan de vrijstellingen bewust inzetten. Dat is geen fiscale acrobatiek maar gewoon goed opletten bij het verdelen.

Drie voorbeelden. Kleinkinderen een legaat toekennen ter grootte van hun vrijstelling benut per kleinkind 26.230 euro belastingvrij. Een verre verwant of een vriend bedenken met een groot bedrag is fiscaal juist ongunstig, want daar is de vrijstelling laag en het tarief hoog. En nalaten aan een goed doel met ANBI-status komt volledig aan.

De omgekeerde denkfout komt ook voor: een testament zo inrichten dat er zo min mogelijk belasting wordt betaald, terwijl de langstlevende daardoor krap komt te zitten of de kinderen jarenlang op elkaar zijn aangewezen. Een vrijstelling benutten is nuttig, maar het is nooit het enige criterium. Zie testament opstellen en erfbelasting en kleinkinderen.

Zekerheid over uw eigen vrijstelling

De vrijstelling lijkt een eenvoudig gegeven, maar de praktijk laat zien dat de vraag wie in welke groep valt regelmatig discussie oplevert. Bij samenwoners, stiefkinderen en pleegkinderen kan het verschil oplopen tot tienduizenden euro’s.

Twijfelt u over uw positie, laat dat dan nakijken voordat de aangifte de deur uit gaat. Achteraf corrigeren kan, maar kost meer moeite dan het vooraf goed doen. Bent u bezig met een testament, dan is dit bij uitstek het moment om te bekijken hoe uw nabestaanden ervoor komen te staan.

Van Zinnicq Bergmann staat sinds 1870 naast cliënten in Noord-Brabant en daarbuiten. Wij beoordelen graag welke vrijstelling voor u geldt en wat dat betekent voor de nalatenschap als geheel. Neemt u gerust telefonisch contact met ons op om uw situatie voor te leggen.