Legaat en codicil

Wie nadenkt over wat er na het overlijden met de eigen bezittingen gebeurt, komt al snel twee begrippen tegen. Legaat en codicil zijn allebei manieren om iets specifieks aan een bepaald persoon na te laten, los van de vraag wie de erfgenamen zijn. Toch zijn het juridisch twee heel verschillende instrumenten, elk met eigen voorwaarden en eigen grenzen.

Dat verschil is geen theorie. Wie een waardevol schilderij op een handgeschreven briefje aan een kleinkind toebedeelt, ontdekt na het overlijden dat die wens juridisch geen stand houdt. En wie als legataris een geldbedrag krijgt toegewezen, merkt dat hij daarmee nog geen erfgenaam is en dus ook niet meebeslist over de verdeling van de rest van de nalatenschap.

Hieronder leest u wat een legaat precies is, wat u met een codicil wel en niet kunt regelen, hoe een legaat wordt uitgevoerd en wat er gebeurt als de nalatenschap niet toereikend is. Zo weet u vooraf waar u aan toe bent, of u nu zelf iets wilt nalaten of nabestaande bent van iemand die dat heeft gedaan.

Wat is een legaat precies?

De wet omschrijft een legaat als een uiterste wilsbeschikking waarin de erflater aan een of meer personen een vorderingsrecht toekent. Die formulering uit artikel 4:117 BW klinkt technisch, maar de kern is eenvoudig. De overledene heeft bepaald dat iemand recht heeft op een specifiek voorwerp of op een bepaald bedrag uit de nalatenschap. Die persoon heet de legataris.

Een legaat kan van alles betreffen: een geldbedrag, een sieraad, een auto, een schilderij, een woning, een aandeel in een onderneming of het vruchtgebruik van de inboedel. De erflater bepaalt zelf wat hij aan wie nalaat. De legataris hoeft geen familie te zijn. Een buurvrouw, een goede vriend, een vereniging of een goed doel kan net zo goed als legataris worden aangewezen.

Belangrijk is dat een legaat in een testament thuishoort. Dat testament wordt bij de notaris opgemaakt en ingeschreven in het Centraal Testamentenregister. Dat register vermeldt niet wat er in het testament staat, maar wel bij welke notaris het ligt. Daardoor is een legaat na het overlijden altijd terug te vinden. Wie iets van waarde wil nalaten aan een specifiek persoon, doet er dan ook verstandig aan een testament te laten opstellen.

Een legaat werkt wezenlijk anders dan het benoemen van een erfgenaam. Een erfgenaam volgt de overledene op in diens hele vermogenspositie en krijgt daarmee een aandeel in alles: de bezittingen en de schulden. Een legataris krijgt uitsluitend datgene wat aan hem is toegekend, en verder niets. Dat maakt het legaat een precies instrument. De erflater kan er een enkel voorwerp of bedrag mee afzonderen, zonder de hele erfopvolging op de schop te nemen.

Wat is een codicil en wat kunt u ermee regelen?

Een codicil is een onderhands stuk waarmee de erflater zonder tussenkomst van een notaris een beperkt aantal zaken kan regelen. De wet stelt daaraan drie harde vormeisen. Het stuk moet geheel met de hand door de erflater zelf zijn geschreven, het moet zijn gedagtekend met dag, maand en jaar, en het moet zijn ondertekend. Een op de computer getypt en vervolgens ondertekend briefje voldoet niet aan die eis.

Minstens zo belangrijk is de inhoudelijke beperking. Bij codicil kunt u legaten maken van kleding en lijfstoebehoren, dat wil zeggen persoonlijke voorwerpen die iemand op of aan het lichaam draagt, van bepaalde sieraden, van bepaalde tot de inboedel behorende zaken en van bepaalde boeken. Daarnaast kunt u aanwijzen dat bepaalde goederen buiten een huwelijksgemeenschap vallen, en kunt u een persoon aanwijzen zoals bedoeld in de wetgeving over auteursrecht en naburige rechten. Daarmee is de lijst compleet.

Let op het woord “bepaalde” in de wettekst. Het gaat om afzonderlijk aangewezen voorwerpen, niet om hele categorieën. “Al mijn sieraden gaan naar mijn dochter” is te ruim. “De gouden ring met de blauwe steen gaat naar mijn dochter Anne” is wel de aanwijzing die de wet bedoelt, en voorkomt bovendien discussie tussen nabestaanden.

Wat niet in een codicil kan: geldbedragen, een woning of ander onroerend goed, effecten, bankrekeningen en waardevolle zaken die niet tot de inboedel behoren. Ook het benoemen van erfgenamen kan er niet in. Sinds de invoering van het huidige erfrecht op 1 januari 2003 kan een executeur evenmin nog bij codicil worden benoemd. Voorwaarden verbinden aan wat u nalaat, kan ook niet. Wie meer wil regelen, is aangewezen op het testament. In ons artikel over het codicil gaan wij dieper in op de vormeisen en de veelgemaakte fouten.

Legaat en codicil: de belangrijkste verschillen op een rij

De begrippen worden vaak door elkaar gebruikt, terwijl ze niet op hetzelfde niveau liggen. Een legaat is een soort beschikking, namelijk het toekennen van een vordering. Een codicil is een vorm waarin een beschikking wordt vastgelegd. In een codicil kan dus wel een legaat staan, maar alleen een legaat van de zeer beperkte categorie voorwerpen die de wet toestaat.

Uit dit overzicht volgt de praktische vuistregel die wij nabestaanden en cliënten meegeven. Alles met financiële waarde regelt u bij de notaris. Alles met vooral emotionele waarde kunt u aanvullend in een codicil vastleggen. Die twee sluiten elkaar niet uit. Veel mensen hebben een testament én een codicil, waarbij het codicil de persoonlijke spullen verdeelt en het testament de rest van de nalatenschap regelt.

Legataris of erfgenaam: waarom dat onderscheid telt

Het verschil tussen een legataris en een erfgenaam wordt vaak onderschat, terwijl het grote gevolgen heeft. Een erfgenaam treedt in de plaats van de overledene. Hij verkrijgt een aandeel in de nalatenschap als geheel, inclusief de schulden. Daarom moet een erfgenaam een keuze maken: zuiver aanvaarden, beneficiair aanvaarden of verwerpen. Die keuze bepaalt of hij met zijn privévermogen kan worden aangesproken.

Een legataris heeft die positie niet. Hij is schuldeiser van de nalatenschap. Zijn vordering richt zich in beginsel tegen de gezamenlijke erfgenamen, tenzij het testament de last van het legaat bij een bepaalde erfgenaam of legataris legt. Omdat de legataris geen aandeel in de boedel krijgt, is hij ook niet aansprakelijk voor de schulden van de overledene. Dat is een wezenlijke bescherming.

Daar staat iets tegenover. De legataris beslist niet mee over de verdeling van de nalatenschap. Hij kan niet verlangen dat de woning wordt verkocht of dat de erfenis op een bepaalde manier wordt verdeeld. Zijn belang reikt tot precies dat wat aan hem is gelegateerd. Wie zowel erfgenaam als legataris is, iets wat regelmatig voorkomt, heeft beide posities tegelijk en moet dus zowel de keuze over aanvaarding maken als zijn legaat opeisen.

Een legataris hoeft een legaat niet uitdrukkelijk te aanvaarden. Hij verkrijgt zijn vordering van rechtswege. Wel kan hij het legaat verwerpen zolang hij het niet heeft aanvaard. Erfgenamen kunnen de rechter vragen een termijn te stellen, zodat er duidelijkheid komt. Voor wie zich wil inlezen in de bredere achtergrond zijn de basisregels van het erfrecht een goed vertrekpunt.

Welke soorten legaten komt u in de praktijk tegen?

Een testament kan een legaat op verschillende manieren vormgeven. Het loont om te weten welke variant er in het testament staat, want de gevolgen verschillen sterk.

Legaat van een geldsom of een voorwerp

De eenvoudigste vorm. De erflater laat een vast bedrag na, of juist een aangewezen voorwerp zoals een auto, een schilderij of een woning. Bij een geldsom is de omvang direct duidelijk. Bij een voorwerp kan discussie ontstaan over de waarde en over de staat waarin het wordt afgegeven.

Keuzelegaat en legaat tegen inbreng

Bij een keuzelegaat mag de legataris zelf kiezen welke goederen uit de nalatenschap hij overneemt, vaak binnen een omschreven categorie. Bij een legaat tegen inbreng krijgt de legataris een goed, maar moet hij de waarde daarvan, of een deel ervan, aan de nalatenschap vergoeden. Deze combinatie geeft de langstlevende partner vaak de vrijheid de woning over te nemen zonder de andere erfgenamen tekort te doen.

Vruchtgebruiklegaat, sublegaat en prelegaat

Bij een vruchtgebruiklegaat krijgt de legataris niet de eigendom, maar het gebruik en het genot van een goed, bijvoorbeeld van de woning of van het vermogen. Bij een sublegaat wordt een legataris zelf belast met de verplichting iets aan een ander af te geven. Een prelegaat is een legaat aan iemand die daarnaast ook erfgenaam is. Die persoon krijgt het gelegateerde goed dus boven op zijn erfdeel.

Legaat vrij van recht

Staat er in het testament dat het legaat “vrij van recht” wordt verkregen, dan komt de erfbelasting over dat legaat niet voor rekening van de legataris zelf, maar wordt die uit de nalatenschap voldaan. Voor de overige erfgenamen betekent dat een lagere netto-erfenis. Het is verstandig om die keuze bewust te maken en niet als bijzaak in het testament te laten glippen.

Hoe wordt een legaat uitgevoerd, en door wie?

Na het overlijden moet het legaat daadwerkelijk worden afgegeven. Die verplichting rust op de erfgenamen gezamenlijk, tenzij de erflater de last uitdrukkelijk bij een specifieke erfgenaam of legataris heeft gelegd. Erfgenamen hebben ook de plicht een legataris op de hoogte te stellen van het legaat. In de praktijk gebeurt dat vaak via de notaris die de verklaring van erfrecht opstelt en het testament uitleest.

Is er een executeur benoemd, dan beheert die de nalatenschap en zorgt hij in de regel voor de afgifte van de legaten. Dat ontslaat de erfgenamen niet van hun verantwoordelijkheid. De vordering van de legataris blijft een vordering op de nalatenschap, en de erfgenamen blijven daarvoor verantwoordelijk.

Voor de opeisbaarheid geldt een belangrijke hoofdregel. Een legaat van een geldsom is opeisbaar zes maanden na het overlijden van de erflater, tenzij de erflater iets anders heeft bepaald. Die termijn geeft de erfgenamen en de executeur de tijd om de nalatenschap in kaart te brengen. Bij een legaat van een aangewezen voorwerp kan het testament een eigen moment van afgifte noemen. Staat daarover niets in het testament, dan kan de legataris in beginsel na het overlijden om afgifte vragen.

De manier van afgifte hangt af van wat er is gelegateerd. Een sieraad of een schilderij wordt feitelijk overhandigd. Een geldbedrag wordt overgemaakt. Gaat het om een woning of ander registergoed, dan is een notariële akte nodig en moet die akte worden ingeschreven in de openbare registers. Pas dan is de legataris juridisch eigenaar. Het loont om die stap niet te laten liggen, ook niet als alle betrokkenen het eens zijn.

Wat als de nalatenschap niet toereikend is?

Een legaat is een wens van de overledene, maar geen garantie. De wet plaatst legaten bewust achteraan in de rij. Schulden uit een legaat worden pas ten laste van de nalatenschap voldaan als alle andere schulden van de nalatenschap volledig kunnen worden betaald. Dat betekent dat de uitvaartkosten, de belastingschulden, de openstaande rekeningen en de kosten van de afwikkeling voorgaan op het legaat.

Blijkt de nalatenschap ontoereikend, dan worden de legaten verminderd. Tenzij uit het testament een andere wijze van vermindering volgt, ondergaan alle legaten een evenredige vermindering. Elke legataris levert dus naar rato in. Er geldt één uitzondering: voor zover een legaat is te beschouwen als voldoening aan een natuurlijke verbintenis van de erflater, komt dat legaat pas na de andere legaten voor vermindering in aanmerking.

Bij een beneficiair aanvaarde nalatenschap wordt de nalatenschap vereffend. De vereffenaar moet eerst de schuldeisers voldoen. Pas als daarna nog vermogen overblijft, komen de legatarissen aan bod. Voor een legataris kan dat betekenen dat het legaat gedeeltelijk of zelfs helemaal niet wordt uitgekeerd. Dat is hard, maar het is de logische keerzijde van het feit dat de legataris ook niet meedraagt in de schulden.

Er is nog een situatie waarin een legaat zijn doel mist. Behoort het gelegateerde voorwerp op het moment van overlijden niet meer tot de nalatenschap, bijvoorbeeld omdat de auto is verkocht, dan kan het legaat vervallen. Uit het testament kan iets anders volgen, maar dat moet dan wel duidelijk zijn geformuleerd. Wie een testament heeft, doet er goed aan dat periodiek na te lopen wanneer het vermogen verandert.

Legaat, codicil en de legitieme portie

Kinderen kunnen niet volledig buitenspel worden gezet. Een kind dat onterfd is of dat minder krijgt dan waar het volgens de wet minimaal recht op heeft, kan een beroep doen op de legitieme portie. Dat is een geldvordering, geen recht op specifieke goederen. Het kind wordt daarmee geen erfgenaam en krijgt dus ook geen zeggenschap over de verdeling.

Legaten en de legitieme portie kunnen met elkaar botsen. Heeft de erflater zo veel weggelegateerd dat er te weinig overblijft om de legitieme portie te voldoen, dan grijpt de wet in. De volgorde is vastgelegd in artikel 4:87 BW. Eerst wordt gekeken naar het deel van de nalatenschap waarover de erflater niet bij testament heeft beschikt. Is dat onvoldoende, dan worden de erfstellingen en de legaten verminderd, in beginsel evenredig naar hun waarde. Pas daarna komen giften die de erflater bij leven heeft gedaan aan de beurt.

Voor een legataris die geen kind van de erflater is, kan dat betekenen dat zijn legaat kleiner uitvalt dan het testament suggereert. Voor een goed doel geldt hetzelfde. Wie een aanzienlijk legaat wil nalaten terwijl er kinderen zijn die mogelijk een beroep doen op hun legitieme portie, neemt die spanning vooraf beter door met de notaris of met een erfrechtadvocaat.

Krijgt een kind dat een beroep doet op de legitieme portie zelf ook een legaat, dan telt de waarde daarvan in beginsel mee bij de vraag of zijn aanspraak is voldaan. Soms is een legaat verbonden aan voorwaarden of aan een vruchtgebruik van een ander. Of het dan verstandig is het legaat te aanvaarden of juist te verwerpen, hangt volledig af van de tekst van het testament. Dat is bij uitstek een moment om advies in te winnen voordat er onomkeerbare stappen worden gezet.

Wanneer kiest u wat, en wat doet u bij onenigheid?

De keuze tussen legaat en codicil is uiteindelijk een praktische afweging. Gaat het om spullen met vooral persoonlijke betekenis, zoals een trouwring, een horloge of een boekenverzameling, dan is een codicil een laagdrempelige manier om duidelijkheid te scheppen. Het kost niets en het is eenvoudig te vervangen door een nieuw, opnieuw gedagtekend stuk.

Gaat het om waarde, dan hoort het in een testament. Een geldbedrag, een woning, een polis, een bedrijf of een aandelenpakket kunt u alleen via een testament nalaten. Daar komt bij dat de notaris de fiscale gevolgen kan meewegen. De ontvanger van een legaat betaalt in beginsel zelf erfbelasting over wat hij krijgt, met dezelfde tarieven en vrijstellingen als andere verkrijgers. Die bedragen worden jaarlijks aangepast, dus laat u informeren over wat op dat moment geldt. Meer daarover leest u in ons artikel over legaat en erfbelasting.

Toch loopt het soms mis. Een codicil duikt pas op als de inboedel al is verdeeld. Erfgenamen twijfelen aan het handschrift of aan de datum. Of een legaat wordt simpelweg niet afgegeven, omdat een erfgenaam vindt dat de overledene “dat vast niet zo bedoeld heeft”. In die situaties helpt het om gestructureerd te werk te gaan en niet meteen te escaleren.

De eerste stap is altijd het gesprek. Vaak blijkt dat er onduidelijkheid bestaat over wat het testament precies bepaalt, of dat de erfgenamen nog wachten op informatie. Leidt overleg niet tot een oplossing, dan volgt een formele brief waarin de vordering wordt onderbouwd en een redelijke termijn wordt gesteld. Blijft het stil, dan kan een procedure in het vooruitzicht worden gesteld. Vaak volgt daarna een tweede ronde waarin beide partijen zich door een advocaat laten bijstaan. Levert ook dat niets op, dan kan mediation een optie zijn. Als laatste stap resteert een procedure bij de rechter.

Van Zinnicq Bergmann staat sinds 1870 cliënten bij in Noord-Brabant en daarbuiten. Onze ervaring is dat een erfrechtelijk conflict zelden alleen over geld gaat. Juist daarom is een vroege, nuchtere beoordeling van wat een legaat of codicil werkelijk waard is zo waardevol. Dat voorkomt dat een familie jarenlang doorprocedeert over een uitkomst die vooraf al te voorzien was.

Tot slot: duidelijkheid vooraf voorkomt discussie achteraf

Legaat en codicil zijn twee waardevolle instrumenten, mits u ze inzet waarvoor ze bedoeld zijn. Het codicil is geschikt voor persoonlijke spullen en kost niets, maar de wet trekt daarbij een strakke grens en het stuk moet wel gevonden worden. Het legaat biedt veel meer mogelijkheden en is juridisch stevig verankerd, maar vraagt een gang naar de notaris en aandacht voor de gevolgen voor de andere erfgenamen.

Voor nabestaanden geldt dat een legaat een echt recht is. U hoeft niet af te wachten tot de erfgenamen eraan toe zijn. Tegelijk is een legaat geen onaantastbaar recht: schulden gaan voor en de legitieme portie kan het legaat verkleinen. Weten waar u staat, geeft rust in een periode waarin die rust schaars is.

Twijfelt u over de geldigheid van een codicil, wordt uw legaat niet afgegeven of wilt u weten wat een testament in uw situatie werkelijk betekent? Wij denken graag met u mee en zeggen ook eerlijk wanneer een discussie de moeite niet loont. Neem gerust contact met ons op voor een eerste oriënterend gesprek.