Na een overlijden gaat het zelden alleen over geld. Vaak gaat het juist over de eettafel waar iedereen aan heeft gezeten, over de trouwring van moeder of over de boekenkast van vader. Een codicil is het document waarmee iemand precies dat soort spullen kan toewijzen, zonder tussenkomst van een notaris. Het is een eigenhandig geschreven verklaring die na het overlijden juridisch meetelt, mits die aan strikte eisen voldoet.
De reikwijdte van een codicil is bewust klein gehouden. De wetgever wilde mensen de ruimte geven om persoonlijke bezittingen te verdelen zonder daarvoor naar de notaris te hoeven, maar wilde tegelijk voorkomen dat vermogen buiten het testament om zou worden weggegeven. Het gevolg is dat er veel meer níet dan wel in een codicil kan. Wie dat verschil niet kent, laat nabestaanden achter met een papier dat juridisch niets betekent.
Hieronder leest u wat er wel en niet in kan, welke vormvereisten gelden, waar u het document het beste bewaart en wat er gebeurt als het codicil botst met het testament. Ook leest u hoe u het weer intrekt of wijzigt.
⚖️ In het kort
- Een codicil moet volledig met de hand van de erflater zijn geschreven, zijn voorzien van een datum en zijn ondertekend. Een getypt of geprint stuk voldoet niet.
- De inhoud is wettelijk beperkt tot kleren en lijfstoebehoren, bepaalde lijfsieraden, bepaalde tot de inboedel behorende zaken en bepaalde boeken.
- Geld, banktegoeden, effecten, een auto en onroerend goed vallen er buiten. Erfgenamen benoemen of onterven kan alleen bij testament.
- Uitvaartwensen mogen wel in een codicil, en die wensen moeten binnen enkele dagen na het overlijden gevonden worden.
- Een codicil komt niet in het Centraal Testamentenregister. Vindbaarheid is in de praktijk het grootste probleem.
- Intrekken of wijzigen doet u met een nieuw, opnieuw handgeschreven en gedagtekend stuk, niet met doorhalingen.
Wat is een codicil precies?
Een codicil is een onderhandse uiterste wilsbeschikking. Onderhands betekent: opgesteld zonder notaris en zonder notariële akte. Uiterste wilsbeschikking betekent: het werkt pas na het overlijden en het bepaalt wie iets uit de nalatenschap krijgt. Het is dus geen wensenlijstje en geen brief aan de kinderen, maar een stuk waaraan de erfgenamen gebonden zijn als het klopt.
Wat in een codicil staat, is juridisch een legaat. Degene die het krijgt, wordt legataris en geen erfgenaam. Dat onderscheid is belangrijker dan het lijkt. Een erfgenaam treedt in de rechten én de plichten van de overledene en krijgt dus ook met schulden te maken. Een legataris heeft alleen een vordering op de nalatenschap: recht op afgifte van dat ene voorwerp. Wie de klok uit het codicil krijgt, erft daarmee dus geen schulden en hoeft ook niet mee te beslissen over de rest van de afwikkeling. De achtergrond van deze en andere begrippen staat uitgebreid beschreven in ons overzicht over legaat en codicil.
Een codicil vervangt geen testament. Het bestaat er naast. Wie geen testament heeft, erft volgens de wettelijke regels, en een codicil verandert daar niets aan behalve voor de specifieke spullen die erin staan. Wie wél een testament heeft, houdt dat testament gewoon, met het codicil als kleine aanvulling daarop.
De vormvereisten zijn strikt
De wet stelt drie eisen aan een codicil. Ontbreekt er een, dan ontstaat er ruimte voor discussie of het stuk is zelfs helemaal krachteloos. Juist omdat er geen notaris meeleest, is de vorm de enige waarborg dat het document echt van de overledene komt.
Geheel met de hand geschreven
Het hele stuk moet met de hand van de erflater zijn geschreven. Niet gedeeltelijk, niet met een ingeplakte lijst en niet met een uitgeprinte bijlage waarop de spullen staan. Een document dat op de computer is getypt en daarna is ondertekend, voldoet niet aan de eis, ook al staat de handtekening er met de pen onder. De reden is praktisch: het handschrift maakt achteraf controleerbaar dat de verklaring van de overledene zelf afkomstig is. Wie fysiek niet meer kan schrijven, kan geen codicil meer maken en is aangewezen op de notaris. Dezelfde eis speelt bij een handgeschreven testament, dat in Nederland een eigen en veel strengere regeling kent.
Gedagtekend
Er moet een datum op staan: dag, maand en jaar. De datum bepaalt welk stuk het meest recent is en dus voorgaat als er meerdere documenten opduiken. Een codicil zonder datum is aantastbaar, wat betekent dat een belanghebbende het door de rechter ongeldig kan laten verklaren.
Ondertekend
De handtekening sluit het stuk af en maakt duidelijk dat het geen klad is. Ontbreekt de handtekening, dan is het codicil krachteloos. Ondertekent u meerdere pagina’s, teken dan elke pagina en nummer ze, zodat achteraf niemand kan stellen dat er een blad is toegevoegd of verdwenen.
Wat kunt u wel met een codicil regelen?
De wet somt de toegestane onderwerpen limitatief op. Alles wat er niet in staat, hoort thuis in een testament. Toegestaan zijn:
- Kleren en lijfstoebehoren. Deze mogen als groep worden nagelaten. Een zin als “mijn kleding gaat naar mijn zus” kan dus.
- Bepaalde lijfsieraden. Hier eist de wet dat het om aangewezen stukken gaat. Niet “al mijn sieraden”, maar bijvoorbeeld de ring met de blauwe steen.
- Bepaalde tot de inboedel behorende zaken. Denk aan de staande klok, de eettafel met zes stoelen of een specifiek schilderij.
- Bepaalde boeken. Bijvoorbeeld een aangewezen verzameling of een gesigneerd exemplaar.
- De bepaling dat deze goederen buiten een huwelijksgemeenschap vallen. Zo blijft het voorwerp privébezit van degene die het krijgt, ook als die persoon in gemeenschap van goederen is getrouwd.
- Het aanwijzen van een persoon die na het overlijden bepaalde auteursrechtelijke bevoegdheden en naburige rechten uitoefent. Dit speelt vooral bij schrijvers, musici en beeldend kunstenaars.
Het legaat en de erfbelasting
Een legaat uit een codicil is fiscaal gewoon een verkrijging. De legataris geeft de waarde op in de aangifte erfbelasting, waarbij wordt uitgegaan van de waarde in het economisch verkeer. Bij gewone inboedel blijft die waarde meestal beperkt, maar bij kunst, antiek of kostbare sieraden kan dat anders liggen en is een taxatie verstandig. Welk tarief en welke vrijstelling gelden, hangt af van de relatie tot de overledene. Die bedragen worden jaarlijks aangepast, dus controleer ze altijd voor het jaar van overlijden bij de Belastingdienst.
Uitvaartwensen vastleggen in een codicil
Naast de spullen kunt u in een handgeschreven, gedagtekend en ondertekend stuk uw wensen rond de uitvaart vastleggen. Denk aan de keuze tussen begraven en cremeren, de verzorging van het lichaam, het opbaren, de invulling van de plechtigheid, de muziek en de bestemming van de as. De wet gaat ervan uit dat de uitvaart wordt geregeld overeenkomstig de wens van de overledene, en zo’n document is het bewijs van die wens. Ook een minderjarige vanaf zestien jaar kan dit vastleggen.
U kunt in dat stuk bovendien aanwijzen wie de uitvaart mag regelen. Dat is nadrukkelijk iets anders dan het benoemen van een executeur voor de hele nalatenschap. De persoon die u aanwijst mag de uitvaart verzorgen, maar krijgt daarmee geen enkele bevoegdheid over de bankrekening, de woning of de verdeling van de erfenis.
Bij uitvaartwensen speelt de tijd een grotere rol dan bij de spullen. De uitvaart vindt doorgaans binnen enkele werkdagen plaats, terwijl de rest van de nalatenschap maanden kan duren. Een codicil met uitvaartwensen dat pas na de crematie wordt gevonden, heeft geen enkel effect meer. Bewaar het dus zo dat het direct binnen bereik is en vertel minstens twee mensen waar het ligt. Wat orgaandonatie betreft: die keuze legt u niet meer via een codicil vast, maar via het Donorregister.
Wat kunt u er juist niet mee regelen?
Hier gaat het in de praktijk het vaakst mis. Mensen schrijven met de beste bedoelingen op dat een kleinkind een bedrag krijgt of dat de auto naar de buurman gaat, en die bepalingen zijn eenvoudigweg niet geldig. De erfgenamen mogen dat deel dan negeren, hoe duidelijk de wens ook op papier staat.
Ook het benoemen van een voogd voor minderjarige kinderen valt buiten het codicil, net als het opnemen van een schuld of een vordering. Wie een aandeel in een onderneming wil nalaten, ontkomt evenmin aan de notaris. Voor al deze onderwerpen is een testament de aangewezen route.
Eén punt verdient aandacht omdat er nog oude documenten circuleren. Vroeger kon een executeur wél bij codicil worden aangewezen. Sinds de invoering van het huidige erfrecht in 2003 kan dat niet meer, al blijft een aanwijzing uit een ouder codicil onder het overgangsrecht in beginsel overeind. Wie zo’n oud stuk in de la vindt, doet er verstandig aan het te laten beoordelen. Hoe het tegenwoordig wel moet, leest u in ons artikel over een executeur benoemen.
Omschrijf de spullen zo dat er achteraf geen discussie is
De wet vraagt bij sieraden, inboedelzaken en boeken om bepaalde voorwerpen. Dat woord is geen detail. Een zin als “mijn nichtje mag alle sieraden en boeken houden” voldoet niet aan die eis en levert precies de discussie op die u wilde voorkomen. Beschrijf de voorwerpen daarom stuk voor stuk, zo concreet dat een buitenstaander ze zonder uitleg kan aanwijzen.
Vier praktische aanwijzingen helpen daarbij:
- Noem elk voorwerp apart en voeg een herkenbaar kenmerk toe, zoals materiaal, kleur, merk of plaats in huis.
- Noem de ontvanger met volledige voornamen, achternaam en geboortedatum. “Mijn kleindochter Anne” is onvoldoende als er twee kleindochters met die naam zijn.
- Wijs één voorwerp toe aan één persoon. Twee namen bij hetzelfde schilderij dwingt de nabestaanden tot een verdeling waar u geen regie meer over heeft.
- Werk het stuk bij als de situatie verandert. Een voorwerp dat u inmiddels heeft verkocht of weggegeven, is er na uw overlijden simpelweg niet meer en het legaat vervalt dan.
Werk niet met foto’s of een uitgeprinte bijlage. Alles wat inhoudelijk meetelt, moet in uw eigen handschrift in het document zelf staan. Een verwijzing naar een lijst op de computer haalt het legaat onderuit, ook wanneer volstrekt duidelijk is wat er bedoeld werd.
Waar bewaart u het, en waarom is vindbaarheid het grootste probleem?
Dit is het punt waarop een op zichzelf perfect codicil in de praktijk het vaakst stukloopt. Een notarieel testament wordt geregistreerd, zodat nabestaanden na het overlijden kunnen opvragen of er een testament is en bij welke notaris dat ligt. Voor een codicil bestaat die zekerheid niet: het document komt niet automatisch in het Centraal Testamentenregister. Wordt het nooit gevonden, dan wordt de nalatenschap gewoon zonder dat papier afgewikkeld.
Het risico is bovendien groter dan bij andere documenten, omdat het juist over inboedel gaat. Woningen worden na een overlijden vaak snel leeggehaald, zeker bij een huurwoning waar een opzegtermijn loopt. Ligt het codicil tussen de papieren die pas later worden doorgenomen, dan zijn de klok en de boeken al bij de kringloop.
Verstandiger is het volgende. Bewaar het origineel op één vaste plek, samen met de andere belangrijke papieren, en niet in een kluis waar niemand direct bij kan. Vertel aan minstens twee mensen dat het bestaat en waar het ligt. Heeft u een testament, laat de notaris dan weten dat er ook een codicil is en overweeg het daar in bewaring te geven; daar zijn beperkte kosten aan verbonden. Geef vertrouwenspersonen desgewenst een kopie, met de duidelijke vermelding waar het origineel te vinden is. Een kopie op zichzelf is namelijk niet voldoende, omdat het handschrift en de handtekening juist op het origineel te controleren zijn.
Wat gebeurt er bij tegenstrijdigheid met het testament?
Een codicil en een testament kunnen elkaar tegenspreken. In het testament staat bijvoorbeeld dat de volledige inboedel naar de langstlevende partner gaat, terwijl in het codicil de eettafel aan een dochter wordt toegewezen. Uitgangspunt is dan dat de meest recente wilsuiting voorgaat, en daarom is die datum op het codicil zo belangrijk. Ontbreekt de datum, of zijn beide stukken op dezelfde dag opgesteld, dan komt het aan op uitleg van wat de overledene heeft bedoeld. Dat is precies het moment waarop nabestaanden lijnrecht tegenover elkaar komen te staan.
Voorkomen is hier veel eenvoudiger dan genezen. Laat u een testament opstellen terwijl er al een codicil ligt, meld dat dan bij de notaris, zodat beide stukken op elkaar aansluiten. Maakt u juist een codicil naast een bestaand testament, zet er dan in dat het als aanvulling is bedoeld en dat het testament voor het overige ongewijzigd blijft.
Ontstaat er toch een geschil, dan verloopt de oplossing bij voorkeur stap voor stap. Het begint met overleg tussen de betrokkenen, waarbij de feiten en de datum van elk stuk op tafel komen. Leidt dat niet tot een uitkomst, dan volgt een formele brief waarin de aanspraak wordt onderbouwd en een termijn wordt gesteld. Blijft het stil, dan kan een gerechtelijke procedure in het vooruitzicht worden gesteld en spreken de advocaten van beide kanten met elkaar. Pas als die route vastloopt, komt mediation in beeld, en als sluitstuk een procedure bij de rechter. Wat daarbij komt kijken, beschrijven wij in ons artikel over een erfgeschil.
Een codicil intrekken of wijzigen
Zolang u leeft, bent u nergens aan gebonden. U kunt een codicil op elk moment intrekken of vervangen, en niemand hoeft daarvoor toestemming te geven. De manier waarop u dat doet, luistert wel nauw.
Wijzigen doet u niet met doorhalingen, pijlen of een bijgeschreven zin in de kantlijn. Dat maakt het stuk alleen maar aanvechtbaar, omdat achteraf niet vaststaat wie die aanpassing heeft aangebracht en wanneer. Schrijf in plaats daarvan een volledig nieuw codicil, opnieuw geheel met de hand, met een nieuwe datum en een nieuwe handtekening. Neem daarin op dat eerdere codicillen komen te vervallen, zodat er geen twijfel bestaat.
Vernietig daarna het oude exemplaar en haal ook de kopieën terug die u eerder heeft uitgedeeld. Ligt het originele stuk bij de notaris in bewaring, vraag het dan op en laat vastleggen dat het is ingetrokken. Twee documenten die naast elkaar blijven bestaan, zorgen er anders voor dat nabestaanden gaan puzzelen op welk papier het laatst is geschreven.
Intrekken kan ook via een testament. Laat de notaris daarin opnemen dat eerdere uiterste wilsbeschikkingen worden herroepen, dan verdwijnt het codicil daarmee uit beeld. Wilt u een deel ervan juist behouden, zeg dat dan expliciet, anders vervalt ook het stuk dat u wilde bewaren.
Veelgestelde vragen over het codicil
Kan ik een auto of een waardevolle sieradencollectie via een codicil nalaten?
Een auto valt niet onder de inboedel en hoort daarom niet in een codicil. Wie de auto aan een bepaald persoon wil nalaten, doet dat via een testament. Bij sieraden ligt het genuanceerder. Aangewezen lijfsieraden mogen wel, maar een hele collectie in één zin wegschrijven voldoet niet aan de eis dat het om bepaalde voorwerpen gaat. Bij hoge waarden ontstaat bovendien sneller discussie met de andere erfgenamen. Gaat het om een aanzienlijk vermogen in sieraden of kunst, laat dat dan bij de notaris vastleggen.
Vanaf welke leeftijd kunt u een codicil opstellen?
Vanaf zestien jaar. De wet verbindt aan het maken van uiterste wilsbeschikkingen die leeftijdsgrens, en die geldt ook voor het codicil. Een minderjarige van zestien of zeventien heeft daarvoor geen toestemming van de ouders nodig. Ook het vastleggen van uitvaartwensen kan vanaf die leeftijd. In de praktijk komt dit vooral voor bij jongvolwassenen die iets persoonlijks willen nalaten aan een vriend of aan een broer of zus. De vormvereisten zijn precies dezelfde: geheel met de hand geschreven, gedagtekend en ondertekend.
Wat kost het om een codicil te maken?
Het opstellen zelf kost niets. U heeft alleen pen en papier nodig en er komt geen notaris aan te pas, wat het codicil aantrekkelijk maakt voor mensen die alleen wat persoonlijke spullen willen toewijzen. Kosten ontstaan pas als u het stuk bij een notaris in bewaring geeft; dat gaat om een beperkt bedrag dat per kantoor verschilt. Laat u zich vooraf adviseren over de formulering, dan betaalt u het gebruikelijke uurtarief. Gezien de kans op discussie achteraf is dat bij twijfel goed besteed geld.
Wat kunt u doen als de erfgenamen het codicil naast zich neerleggen?
Als legataris heeft u recht op afgifte van het voorwerp. De erfgenamen, of de executeur wanneer die er is, moeten daaraan meewerken. Weigeren zij, begin dan met een verzoek waarin u het codicil toont en om overdracht vraagt. Gebeurt er niets, dan volgt een formele brief met een termijn. Blijft afgifte uit, dan kan een procedure in het vooruitzicht worden gesteld en kunnen advocaten aan beide kanten de zaak bespreken. Uiteindelijk kan afgifte via de rechter worden gevorderd. Wacht daarmee niet te lang: er gelden verjaringstermijnen.
Telt een legaat uit een codicil mee voor de legitieme portie?
Een legaat verkleint de rekengrondslag voor de legitieme portie in beginsel niet. Anders gezegd: een kind dat aanspraak maakt op zijn wettelijk minimumdeel, hoeft niet te accepteren dat dit deel kleiner wordt doordat er spullen zijn weggelegateerd. Omdat het bij een codicil om kleding, sieraden, inboedel en boeken gaat, is het effect meestal beperkt. Zit er echter aanzienlijke waarde in de aangewezen voorwerpen, dan kan het wel degelijk gaan wringen tussen de legataris en degene die de legitieme portie inroept.
Kan een codicil achteraf worden aangevochten?
Ja. De meest voorkomende grond is de vorm: het stuk is niet volledig met de hand geschreven, de datum ontbreekt of de handtekening staat er niet onder. Daarnaast kan de echtheid van het handschrift ter discussie staan, bijvoorbeeld bij een document dat pas laat opduikt. Een derde grond is de geestelijke toestand van de opsteller op het moment van schrijven. Omdat er geen notaris heeft meegekeken, is die toets bij een codicil lastiger dan bij een testament. Juridisch advies is in zulke situaties verstandig.
Conclusie
Een codicil is een eenvoudig middel met een smalle reikwijdte. Voor kleding, aangewezen sieraden, inboedelstukken, boeken en uitvaartwensen doet het precies wat het moet doen: het geeft duidelijkheid over spullen die vooral emotionele waarde hebben. Voor alles wat daarbuiten valt, van geld en effecten tot een woning of het benoemen van erfgenamen, biedt het geen enkele grond. Wie dat door elkaar haalt, laat nabestaanden achter met onduidelijkheid op een moment waarop zij die het minst kunnen gebruiken.
Twijfelt u of uw wensen in een codicil passen, of is er na een overlijden discussie ontstaan over een handgeschreven stuk dat is opgedoken? Leg het dan tijdig voor. Van Zinnicq Bergmann staat sinds 1870 cliënten bij in erfrechtelijke kwesties, in Noord-Brabant en daarbuiten. Wij kijken rustig met u mee naar wat er ligt, wat het juridisch waard is en welke stappen verstandig zijn. Vaak is één gesprek genoeg om te weten waar u aan toe bent.