Wie nadenkt over de toekomst van het eigen vermogen, komt vroeg of laat bij dezelfde vraag uit. Is het verstandiger om nu al iets weg te geven, of laat u alles na op het moment van overlijden? De afweging tussen schenken of erven is voor veel mensen in de eerste plaats een fiscale vraag. In de praktijk raakt zij net zo goed aan zeggenschap, aan zekerheid voor uzelf en aan de verhoudingen binnen een familie.
Fiscaal valt er vaak winst te behalen. Schenkbelasting en erfbelasting komen uit dezelfde tarieftabel, maar bij schenken kunt u gebruikmaken van een vrijstelling die ieder kalenderjaar opnieuw geldt. Wie op tijd begint en gespreid schenkt, haalt daarmee stap voor stap vermogen uit de latere nalatenschap. Dat kan het verschil maken tussen een bescheiden aanslag en een aanzienlijke.
Tegelijk is schenken geen vanzelfsprekende keuze. Geld dat u weggeeft, is weg. En een schenking aan één kind werkt door in de positie van de andere kinderen. Hieronder zetten wij de fiscale mechanismen op een rij, en net zo goed de momenten waarop schenken juist niet verstandig is.
⚖️ In het kort
- Schenk- en erfbelasting kennen dezelfde tarieftabel. Het voordeel van schenken zit niet in een lager percentage, maar in de vrijstelling die ieder kalenderjaar opnieuw geldt.
- De tarieven zijn progressief. Vermogen dat u tijdens leven overdraagt, wordt bij overlijden afgehaald van de top van de verkrijging, waar het hoogste percentage geldt.
- Voor de schenkbelasting zien ouders samen als één schenker. De jaarlijkse vrijstelling geldt dus per kind, niet per ouder.
- Overlijdt de schenker binnen 180 dagen na de schenking, dan wordt die schenking voor de belasting behandeld als onderdeel van de erfenis.
- Giften aan een kind dat legitimaris is, tellen altijd mee bij de berekening van de legitieme portie, ongeacht hoe lang geleden zij zijn gedaan.
- Schenken is onomkeerbaar. Houd voldoende vermogen achter de hand voor woonlasten, zorgkosten en tegenvallers.
Schenken of erven: waar zit het fiscale verschil?
Schenkbelasting en erfbelasting zijn geregeld in dezelfde wet, de Successiewet 1956. Ook de tarieftabel is dezelfde. Wie denkt dat schenken voordelig is omdat er een lager percentage geldt, komt bedrogen uit. Het percentage dat een kind betaalt over een schenking is gelijk aan het percentage dat datzelfde kind zou betalen over een erfenis van dezelfde omvang.
Het verschil zit op twee andere punten: het aantal keren dat een vrijstelling kan worden benut, en de omvang van het bedrag waarover in één keer wordt geheven.
Bij erven geldt de vrijstelling eenmalig. Er is één moment van verkrijging, namelijk het overlijden. Alles wat een erfgenaam boven de vrijstelling ontvangt, wordt in één keer belast. Bij een nalatenschap van enige omvang loopt die verkrijging dan al snel de hogere tariefschijf in.
Bij schenken ligt dat anders. De vrijstelling voor de schenkbelasting geldt per kalenderjaar, ieder jaar opnieuw. Wie vijftien jaar achtereen binnen die jaarlijkse vrijstelling schenkt, heeft vijftien keer een vrijstelling benut in plaats van één keer. Daar zit de kern van het fiscale voordeel.
Eén valkuil verdient meteen aandacht. De Belastingdienst ziet ouders samen als één schenker, ook wanneer zij gescheiden zijn. De jaarlijkse vrijstelling geldt dus per kind, niet per ouder. Wie dat over het hoofd ziet, denkt het dubbele belastingvrij te kunnen overmaken en ontvangt alsnog een aanslag. Een breder overzicht van de mogelijkheden vindt u in ons cluster over schenking en erfrecht.
Hoe gespreid schenken de erfbelasting verkleint
Het rekenmodel achter gespreid schenken is eenvoudig. Elke euro die tijdens leven belastingvrij wordt overgedragen, zit bij overlijden niet meer in de nalatenschap. Over die euro wordt dus ook geen erfbelasting geheven.
Stel dat een ouder ieder jaar het vrijgestelde bedrag aan een kind overmaakt. Na tien jaar is een veelvoud van dat bedrag verplaatst zonder dat er ook maar één keer schenkbelasting is betaald. Bij twee kinderen verdubbelt het effect. Wordt er daarnaast aan kleinkinderen geschonken, dan groeit het bedrag verder, al gelden voor hen andere vrijstellingen.
Tijd is daarbij de bepalende factor. Het voordeel ontstaat door herhaling, niet door één grote overboeking. Wie ruim voor het einde begint, heeft simpelweg meer jaren om te benutten. Dat is de reden waarom deze planning meestal vroeg wordt ingezet en niet pas wanneer de gezondheid achteruitgaat.
Belangrijk is wel dat het daadwerkelijk om een schenking gaat. Het bedrag moet echt overgaan naar de ontvanger en dat moet aantoonbaar zijn, bijvoorbeeld met een bankafschrift. Een toezegging aan de keukentafel is geen schenking. Wilt u wel schenken maar het geld nog niet missen, dan bestaat daar een aparte constructie voor die verderop aan bod komt. Wat een schenking bij leven juridisch precies inhoudt, verdient aandacht voordat het eerste bedrag wordt overgemaakt.
De vrijstellingen worden jaarlijks per 1 januari opnieuw vastgesteld. Controleer de actuele bedragen daarom altijd bij de Belastingdienst voordat u schenkt.
Het effect van de progressieve tarieven
De tarieven voor schenk- en erfbelasting zijn progressief opgebouwd in twee schijven. Over het deel van de verkrijging tot een bepaalde grens geldt een laag percentage. Over alles daarboven geldt een hoger percentage. Hoe dichter iemand bij de overledene of de schenker staat, hoe lager de percentages zijn.
De percentages en de grens tussen beide schijven worden jaarlijks vastgesteld. Raadpleeg de actuele tabel van de Belastingdienst voordat u gaat rekenen.
Het percentage in de tweede schijf is telkens ongeveer het dubbele van dat in de eerste. Dat verklaart waarom spreiden loont. Vermogen dat tijdens leven wordt overgedragen, gaat er bij overlijden bovenaf. Het wordt dus afgehaald van precies het deel dat het zwaarst belast zou worden.
Soms loont het zelfs om bewust wat schenkbelasting te betalen. Schenken boven de vrijstelling tegen het lage percentage kan op termijn goedkoper uitvallen dan erven tegen het hoge percentage. Of dat in een concrete situatie klopt, hangt sterk af van de omvang van het vermogen, het aantal erfgenamen en de verwachte horizon. Reken dit altijd door voordat u besluit.
Voor de categorie overige verkrijgers, zoals een broer, een zus, een neef of een goede vriend, is het verschil het grootst. Daar zijn de percentages fors en de vrijstelling beperkt. Juist bij die verhoudingen kan een reeks kleinere schenkingen relatief veel schelen.
De eenmalig verhoogde vrijstellingen voor kinderen
Naast de gewone jaarlijkse vrijstelling bestaat er voor kinderen een eenmalig verhoogde vrijstelling. Die is aanzienlijk ruimer en mag vrij worden besteed. De voorwaarden zijn strikt. Het kind moet op het moment van de schenking tussen de 18 en 40 jaar oud zijn, de regeling kan maar één keer in een leven worden gebruikt, en in hetzelfde jaar kan de gewone jaarlijkse vrijstelling er niet naast worden benut.
Daarnaast bestaat een nog ruimere eenmalige vrijstelling voor een dure studie. Ook daarvoor gelden de leeftijdsgrenzen, plus aanvullende voorwaarden over de hoogte van de studiekosten en de vastlegging van de schenking. De Belastingdienst omschrijft die voorwaarden per situatie.
Er is één punt dat in de praktijk regelmatig misgaat. Voor de eenmalig verhoogde vrijstellingen moet het kind aangifte schenkbelasting doen en daarin uitdrukkelijk een beroep doen op de vrijstelling. Gebeurt dat niet, dan vervalt het voordeel en volgt gewoon een aanslag. Zet de aangiftetermijn dus meteen in de agenda wanneer van deze regeling gebruik wordt gemaakt.
Voor kleinkinderen en voor andere verkrijgers geldt deze eenmalige regeling niet. Zij vallen onder een lagere jaarlijkse vrijstelling. Dat betekent niet dat schenken aan kleinkinderen zinloos is, maar de bedragen liggen anders en vragen om een eigen rekensom.
Schenken op papier: wel schenken, niet betalen
Veel mensen willen graag schenken, maar hebben het vermogen niet liquide beschikbaar. Het zit vast in de eigen woning of in beleggingen die zij liever niet aanspreken. Voor die situatie bestaat de schenking op papier, juridisch de schuldigerkenning uit vrijgevigheid.
U erkent daarbij een bedrag schuldig aan bijvoorbeeld een kind. Het geld blijft in uw bezit. Het kind krijgt een vordering die pas na uw overlijden opeisbaar is. Bij het afwikkelen van de nalatenschap vormt die vordering een schuld, waardoor de belaste nalatenschap kleiner uitvalt.
Aan deze constructie zitten twee harde eisen. Ten eerste moet de schenking op papier worden vastgelegd in een notariële akte. Onderhands regelen kan niet. Ten tweede moet er jaarlijks 6 procent rente over het schuldig erkende bedrag worden betaald, en die rente moet echt worden overgemaakt.
Wordt de rente niet daadwerkelijk betaald, dan telt de Belastingdienst het schuldig erkende bedrag bij overlijden alsnog mee in de nalatenschap. De erfgenamen betalen dan gewoon erfbelasting en het beoogde voordeel is verdampt. Deze route vraagt dus om discipline en een nette administratie, jaar in jaar uit. Wie die jaarlijkse betaling niet kan of wil opbrengen, kan beter een andere vorm kiezen.
Wanneer schenken juist niet verstandig is
Fiscale winst is nooit het enige belang. Mensen krijgen soms spijt van een schenking, niet omdat de rekensom verkeerd was, maar omdat het leven anders liep dan gedacht. Drie situaties vragen om extra terughoudendheid.
Zorg eerst voor uzelf
Een schenking is in beginsel definitief. Het geld terugvragen kan niet zomaar, ook niet wanneer uw eigen situatie verandert. Mensen leven langer dan zij verwachten, woningen moeten worden aangepast, inkomens vallen terug en zorg kost geld. Reken daarom eerst uit welk vermogen u zelf nodig heeft, met een ruime marge, en schenk pas wat daar bovenop komt. Een fiscaal optimale planning die uw eigen bestaanszekerheid aantast, is geen goede planning.
Zorgkosten en de eigen bijdrage
Wie zorg ontvangt vanuit de Wet langdurige zorg betaalt een eigen bijdrage. Bij de berekening daarvan telt naast het inkomen ook een deel van het vermogen boven een drempelbedrag mee. Schenken verlaagt het vermogen en kan de bijdrage dus drukken. Er zit alleen een vertraging in: het CAK rekent met gegevens van twee jaar terug. Een schenking werkt daardoor pas na verloop van tijd door. Schenken uitsluitend om de eigen bijdrage te verlagen pakt bovendien vaak minder gunstig uit dan gehoopt, zeker als het vermogen daarna te krap wordt.
Verlies van regie
Na een schenking bepaalt de ontvanger wat er met het geld gebeurt. Gaat een kind later scheiden of raakt het in financiële problemen, dan kan het geschonken vermogen in andere handen belanden. Met een uitsluitingsclausule kunt u dat risico beperken. Ook een schenking onder bewind of onder voorwaarden is mogelijk. Bespreek die mogelijkheden vooraf, want achteraf een clausule toevoegen aan een reeds gedane schenking gaat niet meer.
De invloed op de legitieme portie van andere kinderen
Schenken verandert niets aan het recht van kinderen op hun legitieme portie. Dat wordt nogal eens verkeerd begrepen. Ouders die het vermogen bewust naar één kind willen laten gaan, denken soms dat schenken tijdens leven de anderen buitenspel zet. Het tegendeel is waar.
De wet bepaalt namelijk dat bepaalde giften worden meegeteld bij het berekenen van de legitimaire massa, de rekengrootheid waaruit de legitieme portie volgt. Voor giften aan een afstammeling die zelf legitimaris is, geldt dat zij te allen tijde meetellen. Er staat geen termijn op. Een schenking van dertig jaar geleden aan een kind telt dus nog steeds mee.
Voor giften aan anderen, bijvoorbeeld aan een goede vriend, een stichting of een buurvrouw, ligt dat anders. Die worden alleen meegeteld voor zover zij zijn gedaan binnen vijf jaar voor het overlijden. Gebruikelijke giften blijven buiten beschouwing, voor zover zij niet bovenmatig waren. Denk aan een verjaardagscadeau of een bijdrage bij een huwelijk.
Het gevolg is dat schenken de legitieme portie van de overige kinderen eerder vergroot dan verkleint. Het geschonken bedrag wordt bij de massa opgeteld, terwijl er niets meer in de nalatenschap zit om uit te betalen. Zo ontstaan vorderingen op erfgenamen die het geld niet hebben. Welke schenkingen precies meetellen en hoe zij worden gewaardeerd, leggen wij uit in ons artikel over schenkingen en de legitieme portie.
Scheve verhoudingen in het gezin voorkomen
Naast de fiscale en juridische kant is er een menselijke kant die minstens zo zwaar weegt. Ongelijk schenken is een van de meest voorkomende oorzaken van spanning tussen broers en zussen na een overlijden. Vaak was daar tijdens leven geen kwade opzet bij. Het ene kind kocht een huis en kreeg een steuntje, het andere kind niet.
Juridisch is het volgende van belang. Erfgenamen zijn niet verplicht om ontvangen giften in te brengen bij de verdeling van de nalatenschap. Die verplichting bestaat alleen wanneer de erflater dat heeft bepaald, bij de schenking zelf of in het testament. Is er niets vastgelegd, dan houdt het kind dat meer ontving in beginsel ook meer, afgezien van de werking van de legitieme portie.
De praktische les is helder. Leg vast wat de bedoeling is en houd een eenvoudig overzicht bij van wat er wanneer aan wie is geschonken. Bespreek het bij voorkeur ook met de kinderen. Onduidelijkheid en stilte doen na een overlijden meer schade dan de bedragen zelf.
Loopt het toch mis, dan is het verstandig om het conflict rustig op te bouwen. In de regel begint dat met onderhandeling tussen de erfgenamen, gevolgd door een formele brief waarin de vordering wordt onderbouwd. Levert dat niets op, dan kan een procedure in het vooruitzicht worden gesteld als drukmiddel. Daarna volgt vaak een tweede ronde met advocaten aan beide kanten. Pas als dat vastloopt, komt mediation in beeld, en als sluitstuk een procedure bij de rechter. Meer hierover leest u in ons artikel over ruzie om een erfenis.
Schenken of erven: hoe maakt u de afweging?
Een goede afweging begint niet bij de tarieftabel, maar bij een paar nuchtere vragen. Hoeveel vermogen heeft u zelf nodig, ook in een scenario waarin het tegenzit? Hoeveel jaren heeft u naar verwachting nog om te spreiden? Wie zijn de erfgenamen en wat zijn hun onderlinge verhoudingen? Is er een testament, en sluit dat nog aan bij de huidige situatie?
Pas als die vragen zijn beantwoord, is de fiscale rekensom zinvol. Vaak blijkt dan dat de beste route een combinatie is: bescheiden jaarlijkse schenkingen binnen de vrijstelling, aangevuld met een testament dat de rest netjes regelt. Bij een samengesteld gezin, een eigen onderneming of een woning die het grootste deel van het vermogen vormt, is maatwerk noodzakelijk.
Let op de 180-dagenregel
Schenken vlak voor het overlijden levert fiscaal niets op. Overlijdt de schenker binnen 180 dagen na de schenking, dan wordt die schenking voor de belasting behandeld als onderdeel van de erfenis. De wet voorkomt daarbij dat er twee keer over hetzelfde bedrag wordt geheven, maar het beoogde voordeel vervalt wel. Wie wil schenken om erfbelasting te besparen, moet dat dus ruim op tijd doen en niet pas wanneer een overlijden nadert.
Loopt uw situatie vast, of ontstaat er discussie over schenkingen die in het verleden zijn gedaan, dan kan een erfrechtadvocaat uitzoeken hoe de posities werkelijk liggen. Voor de fiscale vastlegging en de aktes werkt u daarnaast samen met een notaris of een belastingadviseur.
Veelgestelde vragen over schenken of erven
Kan ik een ongebruikte jaarlijkse vrijstelling meenemen naar volgend jaar?
Nee. De vrijstelling voor de schenkbelasting geldt per kalenderjaar en vervalt aan het eind van dat jaar. Wie in een bepaald jaar niets schenkt, kan dat bedrag het jaar daarna niet dubbel gebruiken. Dat maakt regelmaat belangrijker dan omvang. Voor wie de erfbelasting wil beperken, is het dus zinvol om de schenking jaarlijks op de agenda te zetten, bijvoorbeeld rond een vast moment. Controleer daarbij ieder jaar opnieuw het geldende bedrag, want de vrijstellingen worden per 1 januari aangepast.
Moet ik aangifte schenkbelasting doen als ik binnen de vrijstelling blijf?
Blijft de schenking binnen de gewone jaarlijkse vrijstelling, dan is aangifte in de regel niet nodig. Wordt er meer geschonken dan de vrijstelling, dan moet de ontvanger wel aangifte doen. Ook wanneer gebruik wordt gemaakt van een eenmalig verhoogde vrijstelling voor een kind tussen de 18 en 40 jaar is aangifte verplicht, met een uitdrukkelijk beroep op die vrijstelling. Zonder die aangifte gaat het voordeel verloren. Houd de aangiftetermijn dus goed in de gaten.
Is schenken aan kleinkinderen fiscaal aantrekkelijk?
Dat kan, maar de rekensom is anders dan bij kinderen. Grootouders vallen voor de schenkbelasting onder de lagere jaarlijkse vrijstelling die voor overige schenkers geldt, en de tarieven voor kleinkinderen liggen hoger dan die voor kinderen. Daar staat tegenover dat vermogen zo een generatie overslaat en dus maar één keer wordt belast in plaats van twee keer. Bij grotere vermogens weegt dat laatste vaak zwaar. Laat dit doorrekenen voordat u een reeks schenkingen start.
Moet een schenking altijd via de notaris?
Niet altijd. Een gewone schenking van geld kunt u zelf regelen door het bedrag over te maken, mits duidelijk is dat het om een schenking gaat. Voor bepaalde vormen is een notariële akte wel verplicht, zoals bij een schenking op papier. Ook wanneer u voorwaarden wilt verbinden aan de schenking, bijvoorbeeld een uitsluitingsclausule of een bewind, is vastlegging via de notaris verstandig. Zo staat later niet ter discussie wat er is afgesproken.
Heeft een schenking gevolgen voor toeslagen of een uitkering van de ontvanger?
Ja, dat is een punt dat vaak wordt vergeten. Een schenking verhoogt het vermogen van de ontvanger. Bij toeslagen zoals huurtoeslag en zorgtoeslag geldt een vermogensgrens, en ook bij een bijstandsuitkering wordt naar het vermogen gekeken. Een goedbedoelde schenking kan daardoor leiden tot verlies van een toeslag of een korting op een uitkering. Bespreek dat vooraf met de ontvanger, zodat het bedrag geen onbedoeld nadeel oplevert.
Wat gebeurt er met eerdere schenkingen als een kind wordt onterfd?
Een onterfd kind blijft recht houden op de legitieme portie. Bij de berekening daarvan tellen giften aan kinderen die legitimaris zijn altijd mee, zonder termijn. Heeft het onterfde kind zelf eerder een schenking ontvangen, dan wordt die in mindering gebracht op de legitieme portie. Heeft juist een ander kind veel ontvangen, dan verhoogt die gift de rekengrootheid waaruit de legitieme portie volgt. Schenken is dus geen manier om onterving fiscaal of juridisch te versterken.
Tot slot
De vraag of schenken of erven voordeliger is, laat zich zelden in één zin beantwoorden. Fiscaal is de richting duidelijk: gespreid schenken benut vrijstellingen die anders verloren gaan en haalt vermogen weg bij het hoogste tarief. Juridisch en menselijk vraagt het om meer nuance. Uw eigen zekerheid gaat voor, de legitieme portie van andere kinderen loopt gewoon door, en ongelijk schenken zonder uitleg zorgt na een overlijden vaak voor pijn die niet meer te herstellen is.
Het verstandigst is om de fiscale route, het testament en de familieverhoudingen in samenhang te bekijken, en om vast te leggen wat de bedoeling is. Dat geeft rust, nu en later.
Van Zinnicq Bergmann staat sinds 1870 naast cliënten in Noord-Brabant en daarbuiten. Twijfelt u over de gevolgen van een schenking, of speelt er al discussie over wat er in het verleden is gegeven, neem dan gerust contact met ons op. Wij kijken rustig met u mee en brengen in kaart wat uw positie werkelijk is.