Een onterving aan de oppervlakte is soms minder doortastend dan zij lijkt. Wie als kind merkt dat de boedel van een overleden ouder bijna leeg is, terwijl andere kinderen of derden tijdens leven al substantieel zijn bedacht, voelt aan dat er meer aan de hand is. Het Nederlandse erfrecht volgt dat gevoel. Bepaalde schenkingen die de erflater tijdens leven heeft gedaan worden bij de berekening van de legitieme portie weer opgeteld, alsof ze nooit hebben plaatsgevonden.
Voor onterfde of benadeelde kinderen is dit een van de meest waardevolle, maar ook meest ingewikkelde onderdelen van het legitimaire systeem. Welke schenkingen tellen mee, op welke waarde, en binnen welke termijn? En wat doet u als de informatie over schenkingen niet vanzelf op tafel komt? Hieronder leest u hoe de wet schenkingen behandelt en welke stappen verstandig zijn als u vermoedt dat uw aanspraak hoger zou moeten uitvallen dan wat de boedel op het eerste oog laat zien.
Waarom tellen schenkingen mee?
De gedachte achter het meetellen van bepaalde schenkingen is dat een ouder zijn kind niet kan onterven door tijdens leven alles weg te geven. Zonder die regel zou een erflater de legitieme portie eenvoudig kunnen uithollen: een paar grote schenkingen in de laatste jaren, en bij overlijden zou er nauwelijks iets over zijn waarover de legitimaris zich kan verhalen. De wet kiest dan voor herstel: schenkingen worden, onder voorwaarden, weer aan de legitimaire massa toegevoegd.
Daarmee is de legitieme portie niet gebonden aan wat er feitelijk in de nalatenschap zit, maar aan een rekenkundige reconstructie. Voor onterfde kinderen betekent dit dat een lege boedel niet hetzelfde is als een nul-aanspraak. Voor mede-erfgenamen of derden die schenkingen hebben ontvangen, betekent het dat zij onder omstandigheden tot uitkering kunnen worden aangesproken, ook al hebben zij het ontvangen vermogen al lang in hun eigen leven verwerkt.
Welke schenkingen tellen mee?
De wet kent verschillende categorieën schenkingen die meetellen bij de berekening van de legitimaire massa. De belangrijkste zijn:
- Schenkingen aan afstammelingen: giften aan kinderen, kleinkinderen of verdere afstammelingen tellen in beginsel vrijwel altijd mee, ongeacht hoe lang vóór het overlijden zij zijn gedaan;
- Schenkingen aan derden binnen vijf jaar voor het overlijden: giften aan personen die geen afstammelingen zijn tellen mee als zij binnen vijf jaar voor het overlijden zijn gedaan;
- Schenkingen die feitelijk pas bij overlijden uitwerken: bijvoorbeeld een schenking onder uitstel, een gift waarvan de werking pas bij overlijden begint, of een toezegging die de facto een nalatenschapsregeling is;
- Giften die de legitimaris hebben bedoeld te benadelen: in specifieke gevallen worden ook bewust nadelige giften meegerekend, ook buiten de standaardtermijnen.
Verzwegen of niet-gedocumenteerde schenkingen vragen om extra werk. Bewijs daarvan komt vaak uit bankafschriften, uit aangiften schenkbelasting bij de Belastingdienst of uit verklaringen van betrokkenen. Een advocaat kan u helpen dit gestructureerd in beeld te brengen.
Hoe worden schenkingen gewaardeerd?
De waardering van een schenking voor de berekening van de legitieme portie gebeurt in beginsel naar het moment waarop de schenking is gedaan. Een onroerend goed dat tien jaar geleden is geschonken, telt mee voor de waarde van toen, niet de huidige marktwaarde. Voor onroerend goed en aandelen die fors in waarde zijn gestegen, kan dit een aanzienlijk verschil maken.
De wet kent op deze hoofdregel uitzonderingen. Voor bepaalde schenkingen geldt indexering of, in specifieke gevallen, de waarde op het moment van overlijden. Welke regel in uw zaak van toepassing is, hangt af van het type schenking en de termijn waarop zij is gedaan. Voor een correcte berekening is juridische beoordeling vrijwel altijd noodzakelijk.
“Een nalatenschap die op het eerste oog leeg is, blijkt soms een legitimaire massa van honderdduizenden te verbergen. De waarheid zit niet in de bankrekening op de overlijdensdatum, maar in de tien jaar daarvoor.”
Aangiftedwang en informatieverstrekking
Een belangrijk praktisch instrument voor de onterfde is de informatieaanspraak. Mede-erfgenamen, executeurs en in voorkomende gevallen begunstigden van schenkingen zijn verplicht om binnen redelijke termijn informatie te verstrekken die voor de berekening van de legitieme portie nodig is. Dat omvat het verstrekken van een boedelbeschrijving, het tonen van testamenten en het verschaffen van inzicht in schenkingen.
In de praktijk werkt deze plicht niet altijd vanzelf. Sommige erfgenamen verstrekken weinig of selectieve informatie, andere weigeren openheid uit principe. Een advocaat kan deze informatie formeel opvragen, een termijn stellen en, indien nodig, de rechter inschakelen om informatie af te dwingen. Soms levert dat alleen al de basis voor een werkbare onderhandeling.
Inkorting van schenkingen
Wanneer de nalatenschap onvoldoende is om de legitieme portie van een kind te voldoen, biedt de wet de mogelijkheid van inkorting. De legitimaris kan dan een claim doen op de schenkingen die in de legitimaire massa zijn meegerekend. Inkorting houdt in dat de begunstigden van die schenkingen tot terugbetaling aan de legitimaris worden aangesproken, in de omgekeerde volgorde van wanneer de schenkingen zijn gedaan: de meest recente schenking wordt het eerst aangesproken.
Inkorting is een vergaand instrument met juridische en relationele gevolgen. Het kan immers betekenen dat een broer of zus, die jaren geleden een schenking heeft ontvangen en die inmiddels in zijn eigen leven heeft verwerkt, alsnog tot een terugbetaling wordt aangesproken. Wij wegen samen met cliënten zorgvuldig of inkorting de juiste route is, met aandacht voor verhouding, kosten en het haalbare resultaat.
Specialistische bijstand bij schenkingen en de legitieme portie
De rol van schenkingen in de berekening van de legitieme portie is een van de juridisch meest gespecialiseerde onderdelen van het erfrecht. Het vraagt niet alleen om juridische analyse, maar ook om feitelijk speurwerk: bankafschriften, schenkingsaangiften en getuigenverklaringen. Een notaris kan u informatie geven over wat bekend is, maar zal niet in uw belang nader onderzoek doen.
Van Zinnicq Bergmann Advocaten staat al sinds 1870 cliënten bij in complexe juridische kwesties. Met meer dan 150 jaar ervaring kent ons kantoor de klappen van de zweep, van beide kanten van een conflict. Mr. Jean van Zinnicq Bergmann adviseert en procedeert in zaken rond schenkingen en legitieme portie voor cliënten in Noord-Brabant en daarbuiten. Wij vragen voor u de relevante informatie op, beoordelen welke schenkingen meetellen en bewaken bij een eventueel beroep op inkorting de juridische en familiale gevolgen.
Wat u moet weten over schenkingen en de legitieme portie
Tellen schenkingen aan andere kinderen mee voor mijn legitieme portie?
Ja, in beginsel vrijwel altijd, ongeacht hoe lang voor het overlijden zij zijn gedaan. Schenkingen aan afstammelingen worden bij de berekening van de legitimaire massa weer opgeteld, ook als zij tientallen jaren geleden zijn gedaan.
En schenkingen aan derden?
Schenkingen aan derden tellen meestal alleen mee als zij binnen vijf jaar voor het overlijden zijn gedaan. Op die hoofdregel bestaan uitzonderingen, bijvoorbeeld voor schenkingen die pas bij overlijden uitwerken of die kenbaar bedoeld waren om de legitimaris te benadelen.
Op welke waarde tellen schenkingen mee?
In beginsel de waarde op het moment van schenken, niet de huidige marktwaarde. Voor onroerend goed en aandelen die in waarde zijn gestegen, betekent dit een groot verschil. De wet kent uitzonderingen waarbij indexering of waardering op overlijdensdatum mogelijk is.
Hoe kom ik te weten welke schenkingen er zijn gedaan?
Door informatie op te vragen bij mede-erfgenamen, de executeur en de notaris, en zo nodig via bankafschriften en schenkingsaangiften. Mede-erfgenamen zijn verplicht binnen redelijke termijn informatie te verstrekken. Een advocaat kan dit formeel afdwingen.
Wat is inkorting?
Inkorting is het juridische middel om begunstigden van schenkingen aan te spreken tot een bedrag dat nodig is om uw legitieme portie te kunnen voldoen. De jongste schenking wordt het eerst aangesproken, dan de op een na jongste, enzovoorts. Inkorting heeft juridische en familiale gevolgen die zorgvuldige weging vragen.
Kan ik inkorting eisen tegen een broer of zus die de schenking jaren geleden heeft ontvangen?
In beginsel ja, zolang de schenking volgens de wet meetelt in de legitimaire massa. Inkorting is echter niet altijd de juiste route. Wij wegen samen met u of het juridische resultaat opweegt tegen de impact op de familieverhoudingen.
Wat doet Van Zinnicq Bergmann Advocaten bij geschillen rond schenkingen en de legitieme portie?
Wij vragen relevante informatie op, brengen schenkingen in kaart, stellen een onafhankelijke berekening van de legitimaire massa op en adviseren over de inzet van inkorting. Komt het tot een procedure, dan procederen wij voor u bij de rechter, op basis van een gedragen feitenoverzicht.