Veel ouders denken er op enig moment over na om al tijdens hun leven vermogen over te dragen aan hun kinderen. Een schenking bij leven is daarvoor het middel. Dat kan een bedrag op de rekening zijn, een bijdrage aan een verbouwing of een studie, maar ook een woning of een deel van het familiebedrijf. De aanleiding verschilt per gezin. De ene ouder wil helpen op het moment dat het kind het geld werkelijk nodig heeft. De andere wil het eigen vermogen geleidelijk verkleinen en de overgang naar de volgende generatie rustig laten verlopen.
Schenken lijkt eenvoudig. In de praktijk gaat het regelmatig mis, en de gevolgen komen vaak pas jaren later aan het licht. Een schenking op papier waarvan de rente nooit is overgemaakt. Een woning die zonder goede vastlegging is overgedragen. Een kind dat meer heeft ontvangen dan de anderen, zonder dat iemand dat later nog kan aantonen. Wat bedoeld was als hulp wordt dan alsnog een bron van spanning tussen erfgenamen.
In dit artikel leest u welke vormen van schenken er zijn, wanneer de notaris nodig is, wat u moet vastleggen en wat er van de ontvanger wordt verwacht bij de aangifte. Ook leest u hoe u uw kinderen gelijk kunt behandelen en hoe u dat vastlegt, zodat er na uw overlijden geen discussie ontstaat.
⚖️ In het kort
- Een schenking is de afspraak waarbij uw eigen vermogen kleiner wordt en dat van de ontvanger groter. Voor de meeste schenkingen schrijft de wet geen vorm voor, maar vastleggen is bijna altijd verstandig.
- Schenken op papier vraagt om een notariële akte én om een rente van zes procent die ieder jaar daadwerkelijk wordt overgemaakt. Alleen bijschrijven op de schuld volstaat niet.
- Bij de schenking van een woning is de notaris altijd nodig, omdat eigendom van onroerend goed uitsluitend via een notariële akte overgaat.
- De ontvanger doet aangifte schenkbelasting vóór 1 maart van het jaar na de schenking, tenzij de schenking binnen een vrijstelling blijft.
- Een schenking geldt alleen als voorschot op de erfenis wanneer u dat uitdrukkelijk bepaalt, bij de schenking zelf of in uw testament.
- Met een herroepelijke schenking houdt u de mogelijkheid open om de schenking later terug te draaien.
Wat houdt een schenking bij leven in?
Een schenking is volgens de wet een overeenkomst om niet. De schenker verarmt zichzelf en verrijkt daarmee de ontvanger, zonder dat daar een tegenprestatie tegenover staat. Dat laatste is het onderscheidende kenmerk. Zodra er wel iets tegenover staat, bijvoorbeeld werk, zorg of terugbetaling, is er juridisch gezien geen sprake meer van een zuivere schenking maar van een andere afspraak.
Belangrijk is het verschil tussen een schenking en een lening. Bij een lening moet het bedrag worden terugbetaald en spreekt u een aflossing en meestal een rente af. Bij een schenking is het geld definitief weg uit uw vermogen. In de praktijk begint veel narigheid precies hier: ouders maken een bedrag over zonder erbij te vermelden wat de bedoeling was. Na een overlijden verschillen de kinderen dan van mening. Het ene kind spreekt van een schenking, het andere van een lening die nog verrekend moet worden. Zonder papier is die discussie moeilijk te beslechten.
Een schenking bij leven is bovendien iets anders dan een toezegging die pas werkt na uw overlijden. Voor die laatste categorie gelden strengere regels, waarover verderop meer. Wilt u een breder beeld van hoe schenken en nalaten met elkaar samenhangen, dan biedt ons overzicht over schenking en erfrecht de ingang tot alle onderwerpen in dit cluster.
De vormen van schenken op een rij
Schenken kent meer varianten dan alleen geld overmaken. Welke vorm past, hangt af van wat u bezit, van wat de ontvanger nodig heeft en van de vraag of u het geschonken vermogen ook daadwerkelijk kunt missen. Onderstaand overzicht zet de meest voorkomende vormen naast elkaar.
De keuze tussen deze vormen is zelden alleen een fiscale afweging. Wie een woning schenkt maar er zelf blijft wonen, creëert een andere situatie dan wie jaarlijks een bedrag overmaakt. De vergelijking tussen schenken of erven behandelen wij in een apart artikel. Hier richten wij ons op de praktijk: wat regelt u, hoe legt u het vast en waar gaat het doorgaans mis.
Schenken op papier: de schuldigerkenning met rente
Veel ouders willen wel schenken, maar hebben het geld niet vrij beschikbaar. Het vermogen zit vast in de woning, in beleggingen of in de onderneming. Voor die situatie bestaat de schenking op papier, juridisch een schuldigerkenning. U erkent een bedrag schuldig aan uw kind. Het geld blijft voorlopig bij u, maar uw kind krijgt een vordering die pas na uw overlijden opeisbaar wordt en dan van de nalatenschap kan worden afgetrokken.
Aan deze vorm zijn twee harde voorwaarden verbonden. De eerste is de notariële akte. Een schenking die pas na het overlijden van de schenker wordt uitgevoerd, moet volgens Boek 7 van het Burgerlijk Wetboek in een notariële akte worden vastgelegd. Ontbreekt die akte, dan vervalt de schuld bij uw overlijden en heeft uw kind niets aan de afspraak.
De tweede voorwaarde is de rente. Over het schuldig erkende bedrag moet jaarlijks een rente van zes procent worden betaald aan de ontvanger. Dat percentage is geen advies, maar een eis die voortvloeit uit de Successiewet. De rentebetaling is op zichzelf geen belaste schenking, waardoor er ieder jaar opnieuw vermogen overgaat zonder heffing. Dat maakt de constructie aantrekkelijk, mits de administratie klopt.
Waarom schenken op papier misgaat als de rente niet wordt betaald
Dit is in de praktijk de meest voorkomende fout. De akte wordt netjes bij de notaris getekend, en daarna gebeurt er niets meer. De rente wordt niet overgemaakt, of wordt alleen administratief bij de schuld opgeteld. Op dat moment loopt de hele constructie vast.
De Successiewet kent namelijk een bepaling die voorkomt dat vermogen op papier wordt weggeschoven terwijl de schenker er feitelijk over blijft beschikken. Wordt de rente niet daadwerkelijk betaald, dan wordt het geschonken bedrag bij het overlijden alsnog tot de nalatenschap gerekend. De kinderen betalen dan erfbelasting over een bedrag waarvan zij dachten dat het al lang was geschonken. De aftrekpost die zij verwachtten, verdwijnt.
Het woord dat telt is “daadwerkelijk”. Een boeking in een schrift of een bijschrijving op de schuld is niet voldoende. Het geld moet werkelijk van uw rekening naar die van de ontvanger. Dat mag ieder jaar op hetzelfde moment gebeuren, en het is verstandig daarvoor een vaste maandelijkse of jaarlijkse overboeking in te stellen. Bewaar de bankafschriften, want de Belastingdienst kan achteraf om bewijs vragen.
Een tweede aandachtspunt is de opeisbaarheid. Doorgaans wordt afgesproken dat de vordering pas na het overlijden van beide ouders opeisbaar is. Leg dat expliciet vast, zodat het kind de vordering niet eerder kan opeisen dan bedoeld en de langstlevende niet in de knel komt.
Een woning of bedrijfsvermogen schenken
Naast geld kunt u ook bezittingen overdragen. Twee categorieën komen daarbij het vaakst voor, en beide vragen om zorgvuldige voorbereiding.
De schenking van een woning
Eigendom van een woning gaat uitsluitend over via een notariële akte die wordt ingeschreven in de openbare registers. De notaris is dus altijd betrokken. Voor de schenkbelasting geldt bij een woning in beginsel de WOZ-waarde als uitgangspunt, terwijl voor de overdrachtsbelasting de waarde in het economisch verkeer telt. Er bestaat een regeling die voorkomt dat over hetzelfde voordeel volledig dubbel wordt geheven, maar de uitwerking verschilt per situatie.
Een veelgemaakte denkfout is dat u de woning kunt wegschenken en er zelf gewoon kunt blijven wonen zonder gevolgen. Dat is niet zo. Blijft u het gebruik of het genot van de woning houden, dan kan de woning bij uw overlijden alsnog voor de erfbelasting meetellen. Ook een hypotheek die de ontvanger overneemt, verandert het karakter van de overdracht, omdat er dan een tegenprestatie tegenover staat.
De schenking van bedrijfsvermogen
Voor de overdracht van een onderneming of van aandelen bestaat een aparte fiscale faciliteit. Onder voorwaarden blijft een groot deel van de waarde buiten de heffing. De schenker moet de onderneming een aantal jaren in bezit hebben gehad en de opvolger moet het bedrijf een bepaalde periode voortzetten. Die termijnen en bedragen worden regelmatig aangepast, dus laat de actuele voorwaarden altijd vooraf toetsen. Speelt de overdracht na een overlijden in plaats van bij leven, dan gelden andere regels, die wij bespreken in het artikel over een bedrijf erven.
Wanneer is een notariële akte verplicht?
De hoofdregel is geruststellend: een schenking is in beginsel vormvrij. Een bedrag overmaken naar uw kind is dus een geldige schenking, ook zonder papier. Toch kent de wet een aantal uitzonderingen waarin de notaris wel verplicht is.
De eerste uitzondering is de schenking die pas na uw overlijden wordt uitgevoerd, zoals de schuldigerkenning die hierboven aan bod kwam. Zonder notariële akte houdt die afspraak geen stand. De tweede uitzondering betreft onroerend goed. Eigendom van een woning, een stuk grond of een bedrijfspand kan alleen via een notariële akte overgaan. De derde categorie is de overdracht van aandelen in een besloten vennootschap, waarvoor eveneens een notariële akte nodig is.
Daarnaast zijn er situaties waarin de notaris niet verplicht is, maar wel verstandig. Wilt u voorwaarden verbinden aan de schenking, wilt u het geschonken vermogen onder bewind stellen zolang de ontvanger jong is, of wilt u de bevoegdheid houden om de schenking terug te draaien, dan is een goed geformuleerde akte de enige manier om dat waterdicht te regelen. Ook bij grotere bedragen loont het om de afspraak notarieel vast te leggen, simpelweg omdat er dan later geen twijfel bestaat over datum, bedrag en bedoeling.
De administratie en de aangifte schenkbelasting
Een schenking is pas compleet als de administratie klopt. Leg per schenking vast wie schenkt, wie ontvangt, om welk bedrag of welk goed het gaat, op welke datum de schenking plaatsvindt en welke voorwaarden gelden. Een korte schenkingsovereenkomst van één pagina volstaat vaak al. Wilt u voorkomen dat het geschonken vermogen bij een echtscheiding van uw kind in de verdeling terechtkomt, dan neemt u een uitsluitingsclausule op. Die moet u bij de schenking regelen, achteraf kan het niet meer.
Voor de belasting geldt dat de ontvanger aangifte doet, niet de schenker. De aangifte schenkbelasting moet worden ingediend vóór 1 maart van het jaar volgend op het jaar waarin de schenking is gedaan. Blijft de schenking binnen de geldende vrijstelling, dan hoeft er meestal geen aangifte te worden gedaan.
De vrijstellingen zelf worden jaarlijks geïndexeerd, dus controleer de actuele bedragen op belastingdienst.nl voordat u iets vastlegt. In grote lijnen bestaat er een jaarlijkse vrijstelling voor schenkingen van ouders aan een kind, en daarnaast een eenmalig verhoogde vrijstelling voor kinderen tussen de achttien en veertig jaar. Voor een dure studie ligt dat eenmalige bedrag hoger, maar dan moet de bestemming vooraf schriftelijk zijn vastgelegd. De ruime vrijstelling voor de eigen woning, in de volksmond de jubelton, is per 1 januari 2024 volledig vervallen. Let er ten slotte op dat schenkingen van partners aan dezelfde ontvanger bij elkaar worden opgeteld: samen gelden zij als één schenker.
Herroepelijk schenken: een schenking met een terugweg
De gedachte “eens gegeven, blijft gegeven” klopt bij een gewone schenking. Toch kunt u daarvan afwijken door herroepelijk te schenken. U verbindt aan de schenking dan de bevoegdheid om haar later ongedaan te maken. Juridisch is dat een schenking onder ontbindende voorwaarde.
Ouders kiezen hiervoor als zij willen helpen maar nog niet volledig los willen laten. Denk aan een kind dat in een echtscheiding zit, aan een kind met schulden, of aan de wens om te kunnen ingrijpen als de omstandigheden wezenlijk veranderen. De herroeping kan gebeuren door een verklaring aan de ontvanger. De wet staat daarnaast toe dat de herroeping in een uiterste wilsbeschikking wordt opgenomen, zonder dat de ontvanger daarvan tijdens uw leven op de hoogte is.
Er zitten wel keerzijden aan. Een herroeping werkt niet met terugwerkende kracht, en eerder betaalde schenkbelasting kan doorgaans slechts gedeeltelijk worden teruggevraagd. Belangrijker nog: giften die u te allen tijde had kunnen herroepen, tellen volledig mee bij de berekening van de legitieme portie. Wie herroepelijk schenkt om vermogen buiten bereik van een onterfd kind te houden, bereikt dus het tegendeel. Naast de herroepelijke schenking kent de wet een beperkte mogelijkheid om een schenking terug te draaien bij grove ondankbaarheid van de ontvanger, maar die grond wordt strikt uitgelegd en kent een korte termijn.
Gelijke behandeling van kinderen en het vastleggen van inbreng
Ouders schenken zelden precies gelijk. Het ene kind koopt een huis en krijgt hulp bij de aankoop, het andere kind blijft huren en ontvangt niets. Op zichzelf mag dat. U bent vrij om te bepalen wat u aan wie geeft. De vraag is alleen wat er na uw overlijden met die verschillen gebeurt.
De wet gaat er sinds de invoering van het huidige erfrecht van uit dat schenkingen níét worden verrekend met de erfenis, tenzij u dat uitdrukkelijk heeft bepaald. Wilt u dat een schenking geldt als voorschot op het erfdeel, dan moet u die inbrengverplichting opleggen op het moment van de schenking zelf of later opnemen in uw testament. Doet u dat niet, dan houdt het kind dat eerder ontving zijn volledige erfdeel én de eerdere schenking. Voor de ander voelt dat vaak onrechtvaardig, ook als het juridisch klopt.
Daarnaast spelen schenkingen een rol bij de berekening van de legitieme portie. Giften aan kinderen tellen daarbij mee, ook wanneer zij lang geleden zijn gedaan. Een schenking van jaren terug kan de rekensom na uw overlijden dus nog steeds beïnvloeden.
Ontstaat er toch discussie tussen erfgenamen over eerdere schenkingen, dan begint de oplossing bij een gesprek waarin de feiten en de bedragen op tafel komen. Leidt dat niet tot overeenstemming, dan volgt een formele brief waarin het standpunt en de onderbouwing worden vastgelegd. Blijft het stil, dan kan een procedure in het vooruitzicht worden gesteld als drukmiddel, waarna beide partijen meestal met een eigen advocaat aan tafel gaan. Pas als die ronde vastloopt, komt mediation in beeld, en als ook dat geen uitkomst biedt beslist uiteindelijk de rechter. Duidelijke vastlegging tijdens uw leven voorkomt dit traject in de meeste gevallen.
Veelgestelde vragen over schenken bij leven
Hoeveel mag ik mijn kind per jaar belastingvrij schenken?
Er geldt een jaarlijkse vrijstelling voor schenkingen van ouders aan een kind. Blijft de schenking daaronder, dan is er geen schenkbelasting verschuldigd en hoeft er in beginsel geen aangifte te worden gedaan. Het bedrag wordt jaarlijks geïndexeerd, dus raadpleeg altijd het actuele bedrag op belastingdienst.nl voordat u overmaakt. Belangrijk om te weten: schenkingen van beide ouders aan hetzelfde kind worden bij elkaar opgeteld, ook als de ouders gescheiden zijn. Samen gelden zij voor de schenkbelasting als één schenker.
Wat gebeurt er met een schenking als ik kort daarna overlijd?
De Successiewet kent een termijn van honderdtachtig dagen. Schenkingen die binnen honderdtachtig dagen vóór het overlijden zijn gedaan, worden voor de erfbelasting behandeld alsof zij uit de nalatenschap zijn verkregen. Het fiscale voordeel van de schenking vervalt daarmee grotendeels. Wel wordt de schenkbelasting die al is betaald verrekend met de verschuldigde erfbelasting, zodat er geen dubbele heffing plaatsvindt. Voor bepaalde schenkingen gelden uitzonderingen. Wie op latere leeftijd of tijdens ziekte nog wil schenken, doet er verstandig aan dit vooraf te laten beoordelen.
Mag ik rechtstreeks aan mijn kleinkinderen schenken?
Dat mag, en het gebeurt regelmatig. Wel gelden voor kleinkinderen een lagere jaarlijkse vrijstelling en hogere tarieven dan voor kinderen. Toch kan schenken aan kleinkinderen aantrekkelijk zijn, omdat het vermogen dan één generatie overslaat en daardoor niet twee keer wordt belast. Houd er rekening mee dat een schenking aan een minderjarig kleinkind meestal onder het beheer van de ouders valt. Wilt u daar grip op houden, dan kunt u het geschonken bedrag onder bewind laten stellen tot een door u gekozen leeftijd. Dat legt u vast bij de schenking.
Blijft mijn schenking van mijn kind als het gaat scheiden?
Dat hangt af van wat u heeft vastgelegd. Zonder aanvullende bepaling kan een schenking bij een echtscheiding in de verdeling terechtkomen, afhankelijk van het huwelijksvermogensregime van uw kind. Wilt u dat voorkomen, dan neemt u bij de schenking een uitsluitingsclausule op. Daarmee bepaalt u dat het geschonken bedrag uitsluitend aan uw eigen kind toekomt en buiten iedere gemeenschap blijft. Deze clausule moet u regelen op het moment van de schenking. Achteraf toevoegen is niet mogelijk, ook niet met instemming van alle betrokkenen.
Moet ik mijn andere kinderen vertellen dat ik heb geschonken?
Juridisch bent u daartoe niet verplicht. Praktisch gezien voorkomt openheid veel ellende. Na een overlijden komen schenkingen vrijwel altijd alsnog aan het licht, bijvoorbeeld via bankafschriften of via de aangifte erfbelasting. Kinderen die dan voor het eerst horen van een schenking aan een broer of zus, ervaren dat vaak als een dubbele teleurstelling. Kiest u ervoor het niet te bespreken, leg dan in ieder geval schriftelijk vast wat uw bedoeling was en of de schenking wel of niet als voorschot op het erfdeel moet gelden.
Kan ik blijven schenken als ik zorg nodig heb of ouder word?
Schenken kan op iedere leeftijd, zolang u wilsbekwaam bent en de gevolgen overziet. Twee aandachtspunten zijn er wel. Uw eigen vermogen kan invloed hebben op een eigen bijdrage voor zorg, dus laat doorrekenen wat u kunt missen zonder uzelf tekort te doen. Daarnaast kan bij twijfel over de wilsbekwaamheid later discussie ontstaan over de geldigheid van de schenking. Wordt er op hoge leeftijd nog een aanzienlijk bedrag geschonken, dan is vastlegging via de notaris een verstandige extra waarborg.
Tot slot
Schenken tijdens leven is bij uitstek iets wat u met rust en overzicht wilt doen. De vorm die het beste past, verschilt per gezin en per vermogen. Wat in alle gevallen geldt, is dat de afspraak duidelijk moet zijn vastgelegd, dat de administratie op orde moet blijven en dat u vooraf nadenkt over de vraag hoe de schenking zich verhoudt tot uw erfenis en tot uw andere kinderen. Juist die laatste stap wordt vaak overgeslagen, terwijl daar de meeste conflicten uit voortkomen.
Twijfelt u over de juiste vorm, is er al eerder geschonken zonder goede vastlegging, of speelt er discussie tussen erfgenamen over schenkingen uit het verleden? Onze erfrechtadvocaten denken met u mee en brengen eerst in kaart wat er feitelijk is gebeurd, voordat er stappen worden gezet. Van Zinnicq Bergmann staat sinds 1870 cliënten bij in Noord-Brabant en daarbuiten. Neemt u gerust contact met ons op voor een eerste gesprek over uw situatie.