Tweetrapsmaking: hoe het werkt, voordelen en nadelen

Soms is één stap vooruitdenken in een testament niet genoeg. U wilt dat uw partner goed verzorgd achterblijft, maar ook dat wat er na diens overlijden over is, bij uw eigen kinderen terechtkomt en niet bij de familie van een ander. Voor die situatie bestaat de tweetrapsmaking.

Met een tweetrapsmaking beschikt u in uw testament twee keer over hetzelfde vermogen. Eerst gaat het naar een eerste erfgenaam, en bij diens overlijden naar een tweede erfgenaam die u zelf heeft aangewezen. In oudere testamenten heet dit ook wel een fideicommissaire making of een making over de hand.

De constructie geeft zekerheid over waar uw vermogen terechtkomt, maar brengt ook verplichtingen, administratie en soms spanning tussen erfgenamen met zich mee. Hieronder leest u hoe het werkt, wat het fiscaal betekent en waar het misgaat.

Wat een tweetrapsmaking is: de bezwaarde en de verwachter

Een tweetrapsmaking is een bepaling in een testament waarmee de erflater zijn vermogen in twee opeenvolgende stappen nalaat. De eerste verkrijger heet de bezwaarde: hij krijgt het vermogen, maar met de last dat het later naar een ander gaat. De tweede verkrijger heet de verwachter: hij krijgt het vermogen zodra de voorwaarde wordt vervuld, meestal het overlijden van de bezwaarde.

De bezwaarde is tijdens zijn leven gewoon eigenaar. Hij is alleen niet vrij om dit vermogen na te laten: wat hij uit de eerste nalatenschap heeft gekregen, valt niet in zijn eigen nalatenschap.

De verwachter moet de bezwaarde overleven. Overlijdt hij eerder, dan vervalt zijn aanspraak. Regelt het testament niet dat zijn afstammelingen in zijn plaats komen, dan kan het vermogen alsnog bij de erfgenamen van de bezwaarde terechtkomen.

Hoe de ontbindende en opschortende voorwaarde werken

Juridisch rust de tweetrapsmaking op twee voorwaarden die op elkaar aansluiten. De bezwaarde verkrijgt onder een ontbindende voorwaarde: zijn recht eindigt wanneer de voorwaarde wordt vervuld. De verwachter verkrijgt onder een opschortende voorwaarde: zijn recht begint op datzelfde moment.

De wet erkent deze constructie in artikel 4:141 BW. Het vermaakte, of het onverteerde deel daarvan, komt bij het overlijden van de bezwaarde of op een eerder moment toe aan de verwachter, mits die dat moment overleeft. Voorwaarden in een testament vervallen normaal na dertig jaar (artikel 4:140 BW), maar voor de tweetrapsmaking geldt die grens niet.

Twee varianten: in stand houden of wat er over is

De belangrijkste keuze is hoeveel ruimte de bezwaarde krijgt. Zegt het testament daar niets over, dan moet hij het vermaakte op grond van artikel 4:138 BW bewaren en in stand houden, net als een vruchtgebruiker. Hij mag de opbrengsten gebruiken, maar het vermogen zelf moet aanwezig blijven.

De erflater kan de bezwaarde ook de bevoegdheid geven het vermogen te verteren en te vervreemden. Dan spreken we van een residu-making: de verwachter krijgt alleen wat er bij het overlijden van de bezwaarde nog over is.

Tussenvormen zijn mogelijk, bijvoorbeeld dat de woning in stand moet blijven terwijl het spaargeld mag worden gebruikt. Hoe preciezer dit is omschreven, hoe minder ruimte er later is voor discussie.

Waarvoor families een tweetrapsmaking gebruiken

Het meest gehoorde motief is dat vermogen terug moet naar de eigen familie. Het vermogen mag dan niet via een latere partner van de eerste erfgenaam uit de familie verdwijnen.

In samengestelde gezinnen is het een veelgebruikt instrument. Laat een man met kinderen uit een eerdere relatie alles na aan zijn nieuwe partner, dan gaat dat vermogen bij haar overlijden naar haar erfgenamen. Zijn kinderen zijn haar stiefkinderen en erven volgens de wet niet van haar. Met een tweetrapsmaking wordt de partner bezwaarde en worden zijn kinderen verwachter. Zie ook erfrecht in samengestelde gezinnen.

Bij kinderloze stellen gaat zonder regeling het hele vermogen bij het tweede overlijden naar de familie van de langstlevende. Met een tweetrapsmaking kan de eerststervende bepalen dat zijn deel daarna naar zijn eigen broers, zussen, neven of nichten gaat.

Erfbelasting bij de eerste stap

De bezwaarde betaalt erfbelasting alsof hij het vermogen onvoorwaardelijk heeft gekregen (artikel 21, tweede lid, Successiewet).

Is de bezwaarde de partner, dan valt de verkrijging vaak binnen de partnervrijstelling van 828.035 euro. Voor een kind geldt een vrijstelling van 26.230 euro en een tarief van 10 procent tot 158.669 euro en 20 procent daarboven; voor een broer, zus of verdere verwant 2.769 euro en 30 en 40 procent. Zie erfbelasting berekenen.

De erfbelasting van de bezwaarde wordt niet teruggegeven wanneer het vermogen later naar de verwachter gaat; artikel 53, eerste lid, sluit dat uit. Alleen als de bezwaarde binnen dertig dagen na de erflater overlijdt, wordt zijn erfbelasting verminderd tot nihil (artikel 53, vierde lid).

Erfbelasting bij de tweede stap en de verwantschap

Wordt de voorwaarde vervuld, dan verkrijgt de verwachter het vermogen van de oorspronkelijke erflater, niet van de bezwaarde. De Belastingdienst behandelt dat als een nieuwe verkrijging, met een eigen formulier: de aangifte tweetrapsmaking erfbelasting, in te dienen binnen 20 maanden na het vervullen van de voorwaarde. Zie ook aangifte erfbelasting.

Omdat de verwachter van de erflater verkrijgt, bepaalt de verwantschap tussen die twee het tarief en de vrijstelling. De verwantschap met de bezwaarde doet niet ter zake. Tarief, vrijstelling en waarde gelden naar het moment waarop de verwachter het genot krijgt (artikel 21, vierde lid).

Heeft de verwachter bij het eerste overlijden al iets van dezelfde erflater gekregen, dan gelden beide verkrijgingen volgens de Hoge Raad als één verkrijging. De vrijstelling wordt dan één keer toegepast en het tarief over het geheel berekend, met verrekening van wat al is betaald.

Wanneer het fiscaal gunstig uitvalt en wanneer niet

Doordat de verwantschap met de erflater telt, kan een tweetrapsmaking de erfbelasting verlagen of verhogen. Een gunstig voorbeeld: een moeder laat haar vermogen na aan haar ongehuwde dochter zonder kinderen, met haar zoon als verwachter. Erft de zoon later van zijn zus, dan betaalt hij het tarief voor broers en zussen van 30 en 40 procent. Via de tweetrapsmaking erft hij van zijn moeder tegen 10 en 20 procent.

Het omgekeerde komt ook voor. Een grootvader laat zijn vermogen na aan zijn zoon, met diens kinderen als verwachter. De kleinkinderen erven dan van hun grootvader en betalen het tarief voor kleinkinderen, 18 en 36 procent, waar zij van hun vader 10 en 20 procent hadden betaald. Laat de gevolgen daarom voor beide stappen doorrekenen.

Voordelen en nadelen tegen elkaar afgewogen

Het grootste voordeel is zekerheid over de bestemming van het vermogen: u bepaalt niet alleen wie na u erft, maar ook wie daarna aan de beurt is. Tegelijk blijft de bezwaarde als eigenaar goed verzorgd. Het bezwaarde vermogen valt bovendien buiten zijn nalatenschap, zodat zijn eigen erfgenamen er geen aanspraak op hebben.

Daartegenover staat de beperking van de bezwaarde. Moet hij het vermogen in stand houden, dan kan hij de woning niet zonder meer verkopen om het verschil te besteden, en kan hij niets schenken aan zijn eigen kinderen of een nieuwe partner.

Fiscaal kan het tarief in de tweede stap hoger uitvallen, en de bepaling moet zorgvuldig worden geformuleerd en aansluiten op het testament van een eventuele partner, met een administratie die tientallen jaren kan meegaan.

Discussie over wat er nog over is

Bij een residu-making ontstaan de meeste conflicten. Wat de bezwaarde uit eigen middelen heeft betaald en wat uit het bezwaarde vermogen, is na twintig jaar vaak niet meer te reconstrueren, zeker als alles op één rekening heeft gestaan.

Verkoopt de bezwaarde de woning uit de nalatenschap en koopt hij een appartement, dan moet vastliggen dat het appartement voor dat deel in de plaats is gekomen van het bezwaarde vermogen. Anders zeggen zijn eigen erfgenamen al snel dat het tot zijn nalatenschap behoort.

Houd het bezwaarde vermogen daarom vanaf het begin apart: een aparte rekening, een boedelbeschrijving bij het eerste overlijden en een vastlegging bij elke vervanging. Soms is een testamentair bewind verstandig, zodat een onafhankelijke derde het vermogen beheert.

Spanning tussen de erfgenamen van de eerste en de tweede stap

Een tweetrapsmaking verbindt mensen die niet altijd een vanzelfsprekende band hebben, zoals een stiefouder en de kinderen van de overledene. De een beheert, de ander wacht. Een grote uitgave of een nieuwe relatie van de bezwaarde zet die verhouding onder druk.

Na het overlijden van de bezwaarde komen zijn eigen erfgenamen erbij, die belang hebben bij een zo klein mogelijk bezwaard vermogen. In die fase ontstaan de meeste geschillen. Zie ruzie om een erfenis voor de mogelijkheden als het toch misgaat.

De legitieme portie en afstand van het bezwaarde vermogen

Wordt de partner bezwaarde en worden de kinderen pas verwachter, dan zijn de kinderen bij het eerste overlijden geen erfgenaam. Zij kunnen dan in beginsel een beroep doen op hun legitieme portie, wat de opzet van het testament doorkruist.

Soms willen bezwaarde en verwachter niet wachten tot het overlijden en doet de bezwaarde afstand van het bezwaarde vermogen. Volgens de Belastingdienst leidt dat tot erfbelasting in de verhouding tussen de oorspronkelijke erflater en de verwachter, met het tarief en de vrijstelling van het jaar van de afstand. Schenkbelasting blijft dan achterwege.

Alternatieven: vruchtgebruik en het langstlevende testament

Bij een vruchtgebruiktestament worden de kinderen meteen eigenaar en krijgt de partner het recht om de goederen te gebruiken en de opbrengsten te genieten. Zie vruchtgebruik uitgelegd voor de werking en de fiscale gevolgen.

Een andere route is het langstlevende testament. De partner krijgt alle goederen en de kinderen een vordering die pas opeisbaar is na het tweede overlijden. De kinderen zijn dan wel erfgenaam en houden een eigen vordering, ook als de partner hertrouwt.

Een voorbeeld van begin tot eind

Stel: een vader heeft een dochter en een zoon uit zijn eerste huwelijk. Hij is hertrouwd met een vrouw die zelf ook een dochter heeft. In zijn testament benoemt hij zijn tweede vrouw tot erfgenaam, met zijn dochter en zoon als verwachters van wat er bij haar overlijden over is. Zij mag het vermogen gebruiken voor haar levensonderhoud, niet voor schenkingen, en houdt het op een aparte rekening. Overlijdt een van zijn kinderen eerder, dan komen diens kinderen in de plaats.

De vader overlijdt met een nalatenschap van 420.000 euro. Zijn tweede vrouw betaalt geen erfbelasting, omdat zij onder de partnervrijstelling blijft. Zijn dochter en zoon hadden hun legitieme portie kunnen inroepen, maar zien daarvan af om de regeling van hun vader te respecteren.

Zijn tweede vrouw overlijdt veertien jaar later. Van het bezwaarde vermogen is nog 300.000 euro over. Dat valt niet in haar nalatenschap, maar gaat naar zijn dochter en zoon, ieder 150.000 euro. Zij erven van hun vader en betalen het tarief voor kinderen: na aftrek van 26.230 euro ieder 10 procent over 123.770 euro, dat is 12.377 euro, gerekend met de bedragen van 2026. Haar eigen vermogen gaat naar haar eigen dochter. Omdat het bezwaarde vermogen apart is gehouden, is er geen discussie.

Zekerheid over de bestemming van uw vermogen

Een tweetrapsmaking geeft u de mogelijkheid om verder te kijken dan uw eigen overlijden. Tegelijk vraagt het om een zorgvuldig testament, een duidelijke keuze tussen in stand houden en verbruiken, en een administratie die jaren meegaat.

Bent u bezwaarde of verwachter, dan helpt het als helder is wat het testament zegt en wat bij het eerste overlijden is vastgelegd. Dat voorkomt later veel discussie.

Van Zinnicq Bergmann staat sinds 1870 naast cliënten in Noord-Brabant en daarbuiten. Overweegt u een tweetrapsmaking in uw testament, of bent u betrokken bij een nalatenschap waarin een tweetrapsmaking moet worden afgewikkeld, neemt u dan gerust telefonisch contact met ons op.