Onterven van een broer of zus roept vaak vragen op. Veel mensen gaan ervan uit dat naaste familie altijd recht heeft op een deel van de nalatenschap. Voor kinderen klopt dat, want zij houden altijd aanspraak op een wettelijk minimumdeel. Voor broers en zussen geldt dat niet. Zij hebben geen legitieme portie en kunnen daardoor volledig worden uitgesloten, mits u dat vastlegt in een testament bij de notaris.
De vraag speelt in de praktijk vooral bij mensen zonder partner en zonder kinderen. Alleen in die situatie komen ouders, broers en zussen als erfgenaam in beeld. Is er wel een echtgenoot, geregistreerd partner of kind, dan erven broers en zussen sowieso niets en is onterven strikt genomen niet eens nodig.
Achter de vraag zit meestal een verhaal: jarenlang geen contact, een oud conflict, of de wens om na te laten aan iemand die wel dichtbij staat. In dit artikel leest u wanneer een broer of zus erfgenaam is, hoe u een onterving zorgvuldig vastlegt, wat er gebeurt met de kinderen van een onterfde broer of zus, en welke rol de erfbelasting speelt.
⚖️ In het kort
- Alleen afstammelingen van de overledene hebben recht op een legitieme portie. Een broer of zus kan dus volledig worden onterfd.
- Broers en zussen erven alleen als er geen echtgenoot, geregistreerd partner en geen kinderen zijn.
- Onterven kan uitsluitend in een notarieel testament. Een codicil of een eigen brief is hiervoor niet geldig.
- Wordt een broer of zus onterfd, dan kunnen diens kinderen door plaatsvervulling in zijn of haar plaats treden. Laat uitdrukkelijk vastleggen of ook zij worden uitgesloten.
- Broers, zussen, neven en nichten vallen in de hoogste tariefgroep van de erfbelasting, met een zeer lage vrijstelling.
Wanneer is een broer of zus eigenlijk erfgenaam?
Wie geen testament maakt, laat de wet bepalen wie erft. Dat heet erfopvolging bij versterf. De wet roept vier groepen bloedverwanten op, en pas als in een eerdere groep niemand meer over is, komt de volgende groep aan de beurt.
De eerste groep bestaat uit de echtgenoot of geregistreerd partner samen met de kinderen. De tweede groep bestaat uit de ouders van de overledene samen met diens broers en zussen. Daarna volgen de grootouders en vervolgens de overgrootouders. Dit staat in artikel 4:10 van het Burgerlijk Wetboek. De praktische betekenis is groot: zolang er een echtgenoot of een kind is, komen broers en zussen niet aan bod.
Binnen de tweede groep erven de erfgenamen in beginsel gelijke delen, met twee uitzonderingen die vaak over het hoofd worden gezien. Halfbroers en halfzussen erven de helft van het deel van een volle broer of zus. En het erfdeel van een ouder wordt altijd verhoogd tot minimaal een kwart van de nalatenschap, waarbij de delen van de anderen evenredig kleiner worden. Onze uitleg over erven zonder testament maakt dat beeld compleet.
Onterven broer of zus: waarom dit volledig kan
Het verschil tussen kinderen en overige familieleden zit in één begrip: de legitieme portie. Dat is het deel van het vermogen waarop iemand aanspraak kan maken, ongeacht wat er in het testament staat en ongeacht welke schenkingen er tijdens het leven zijn gedaan. Artikel 4:63 van het Burgerlijk Wetboek bepaalt wie zich daarop kan beroepen: uitsluitend de afstammelingen van de erflater.
Broers en zussen staan niet in die opsomming. Ouders evenmin, en ook neven, nichten en grootouders niet. Het gevolg is helder. Wie een broer of zus onterft, laat die persoon met lege handen achter, en daar is juridisch niets tegen in te brengen. Er is geen kleiner deel dat toch moet worden uitgekeerd en geen vordering die later alsnog kan worden ingesteld.
Dat maakt deze vorm van onterven in het erfrecht eenvoudiger dan het uitsluiten van een kind, want daarbij blijft altijd een geldvordering bestaan. Eén punt verdient nog aandacht: een onterving sluit het erfgenaamschap uit, geen andere aanspraken. Heeft uw broer of zus u geld geleend, dan blijft die schuld gewoon bestaan en moet die uit de nalatenschap worden voldaan.
Zo legt u een onterving vast in uw testament
Onterven kan alleen bij notarieel testament. Een handgeschreven briefje in de la heeft op dit punt geen werking. Wel bestaat het codicil, een eigenhandig geschreven, gedateerd en ondertekend stuk. Artikel 4:97 van het Burgerlijk Wetboek beperkt een codicil echter tot legaten van kleding, lijfsieraden, bepaalde inboedelzaken en bepaalde boeken. Erfgenamen aanwijzen of uitsluiten kan er niet mee.
Bij de notaris zijn er twee manieren om hetzelfde resultaat te bereiken. De eerste is een uitdrukkelijke uitsluiting: in het testament staat met zoveel woorden dat een met naam genoemde broer of zus geen erfgenaam is. De tweede is een positieve benoeming, waarbij u zelf aanwijst wie uw erfgenamen zijn en iedereen die niet genoemd wordt automatisch buiten de nalatenschap valt. In de praktijk worden beide vaak gecombineerd, omdat dat de minste ruimte voor discussie laat.
Een reden opgeven hoeft niet. Een testament zonder toelichting is even geldig als een testament met uitleg. De notaris toetst vooraf wel of u wilsbekwaam bent, dus of u de gevolgen van uw keuze kunt overzien. Bij twijfel, bijvoorbeeld bij ziekte of op hoge leeftijd, kan hij extra zorgvuldigheid betrachten en een arts inschakelen. Die zorgvuldigheid is de beste bescherming tegen een latere betwisting.
Na het passeren wordt het bestaan van het testament geregistreerd in het Centraal Testamentenregister. Dat register bewaart alleen dát er een testament is, bij welke notaris en op welke datum. De inhoud blijft geheim tot na uw overlijden.
Een legaat als tussenweg: wel iets nalaten, geen erfgenaam
Onterven voelt voor veel mensen als een alles of niets keuze, terwijl de wens vaak genuanceerder is. Iemand wil een broer of zus wel iets meegeven, maar niet dat diegene meebeslist over het huis, de inboedel of het tempo van de afwikkeling. Voor die situatie bestaat het legaat.
Artikel 4:117 van het Burgerlijk Wetboek omschrijft een legaat als een uiterste wilsbeschikking waarmee de erflater aan iemand een vorderingsrecht toekent. De legataris is schuldeiser van de nalatenschap, geen erfgenaam. Dat onderscheid heeft concrete gevolgen: een legataris is niet aansprakelijk voor de schulden van de nalatenschap, heeft geen stem in de verdeling en kan de afwikkeling niet blokkeren. Hij of zij ontvangt eenvoudigweg wat is toegekend.
Een legaat kan een geldbedrag zijn, maar ook een specifiek voorwerp: een schilderij, een auto, sieraden met emotionele waarde. Bespreek met de notaris wat er gebeurt als dat voorwerp er bij uw overlijden niet meer is, en of het legaat wordt uitgekeerd voor of na aftrek van erfbelasting. Dat laatste heet een legaat vrij van recht, waarbij de belasting ten laste van de nalatenschap komt. Voor familieverhoudingen werkt zo’n oplossing vaak rustgevend: er wordt iets nagelaten, en tegelijk blijft de regie bij de mensen die u daarvoor hebt aangewezen.
Wat gebeurt er met de kinderen van een onterfde broer of zus?
Hier ontstaan in de praktijk de meeste onbedoelde uitkomsten. Artikel 4:12 van het Burgerlijk Wetboek regelt de plaatsvervulling, en dat artikel is ruimer dan veel mensen denken. Plaatsvervulling treedt niet alleen op wanneer iemand vóór de erflater is overleden, maar ook wanneer iemand onwaardig is, verwerpt, of wanneer iemand onterfd is.
Stel dat u in uw testament alleen opneemt dat uw broer geen erfgenaam is, zonder verder iets te regelen. Voor het overige geldt dan nog steeds de wettelijke verdeling. Uw broer valt weg, maar zijn kinderen, dus uw neven en nichten, kunnen door plaatsvervulling in zijn plaats treden en samen zijn erfdeel ontvangen. Het vermogen blijft daarmee in precies die tak van de familie waar u het misschien juist buiten wilde houden.
Er zijn twee manieren om dat te voorkomen. De eerste is de uitsluiting uitdrukkelijk uitbreiden naar de afstammelingen van de onterfde broer of zus. De tweede is uw hele nalatenschap positief toebedelen aan de personen of instellingen die u wél wilt laten erven, zodat er niets onverdeeld overblijft waarop plaatsvervulling kan aangrijpen. Goed om te weten: die neven en nichten hebben zelf ook geen legitieme portie, want zij zijn geen afstammelingen van u. Onze uitleg over plaatsvervulling gaat dieper in op dit mechanisme.
Erfbelasting bij broers, zussen, neven en nichten
De fiscale kant weegt bij deze groep zwaarder dan bij kinderen of een partner. Voor de erfbelasting bestaan drie tariefgroepen. Partners en kinderen betalen 10 procent, oplopend naar 20 procent boven de schijfgrens. Kleinkinderen en verdere afstammelingen betalen 18 en 36 procent. Alle overige verkrijgers, en daaronder vallen broers, zussen, ouders, neven, nichten en vrienden, betalen 30 procent over het eerste deel en 40 procent over het meerdere.
De schijfgrens ligt op ruim 158.000 euro en wordt jaarlijks geïndexeerd, net als de vrijstellingen. De vrijstelling voor overige verkrijgers is klein, op dit moment ongeveer 2.800 euro, terwijl een kind en een ouder aanmerkelijk hogere vrijstellingen hebben. Controleer de actuele bedragen daarom altijd bij de Belastingdienst voordat u een berekening maakt.
Voor uw keuze betekent dit vooral dat een nalatenschap aan een broer of zus fiscaal zwaar wordt belast. Dat is geen reden om iemand te onterven, maar wel om bewust te rekenen. Laat u bijvoorbeeld een woning na, dan moet de ontvanger de belasting kunnen voorschieten voordat er verkocht is. Omgekeerd pakt het tarief voor één groep juist gunstig uit: laat u na aan een goed doel met een ANBI-status, dan is die instelling in beginsel vrijgesteld van erfbelasting. Voor mensen zonder eigen gezin die hun vermogen een bestemming willen geven, is dat een reële overweging.
Wie erft er wel als u broers en zussen uitsluit?
Onterven is maar de helft van het werk. Minstens zo belangrijk is de vraag wie er dan wél erft. Regelt u dat niet, dan blijft de wettelijke volgorde gelden voor het deel dat u niet hebt toebedeeld, met de plaatsvervulling die hierboven is beschreven.
De wet kent bovendien een grens. Bloedverwanten die verder dan de zesde graad van u af staan, erven niet. Valt er binnen die kring niemand meer aan te wijzen en hebt u geen testament, dan komt de nalatenschap van rechtswege toe aan de Staat. Dat volgt uit artikel 4:189 van het Burgerlijk Wetboek. In de praktijk gebeurt dat vaker dan mensen vermoeden, juist bij alleenstaanden met een beperkte familiekring.
Er is veel mogelijk om dat te voorkomen. U kunt één of meer personen tot erfgenaam benoemen, ongeacht of zij familie zijn. Een vriend, een buurvrouw, een petekind of een neef met wie u wél contact hebt, kan net zo goed erfgenaam worden als een broer. U kunt meerdere erfgenamen benoemen met ongelijke delen, en u kunt combineren: een goed doel als erfgenaam, met daarnaast legaten voor mensen die u iets persoonlijks wilt meegeven. De vraag is dus niet zozeer wie er niets krijgt, maar wie u bewust iets wilt nalaten en waarom.
Een executeur benoemen bij spanningen in de familie
Waar een onterving speelt, is de sfeer meestal al niet onbewolkt. Juist dan is het verstandig om vast te leggen wie de nalatenschap afwikkelt. Artikel 4:142 van het Burgerlijk Wetboek bepaalt dat een erflater bij uiterste wilsbeschikking één of meer executeurs kan benoemen. Zonder zo’n benoeming moeten alle erfgenamen samen handelen, en dat vraagt bij iedere stap overeenstemming.
Een executeur beheert de goederen van de nalatenschap, maakt een boedelbeschrijving, betaalt de schulden en de uitvaartkosten, verzorgt de aangifte erfbelasting en vertegenwoordigt de nalatenschap naar buiten toe. Daarmee heeft één persoon een duidelijk mandaat en hoeft niet elke bankopdracht langs alle betrokkenen. Voor de erfgenamen betekent dat rust: er is iemand die het overzicht houdt.
De benoeming werkt pas als de aangewezen persoon de taak aanvaardt. Vraag dus vooraf of iemand het wil doen, en benoem bij voorkeur ook een reserve. Bij verwachte spanningen kan het verstandig zijn geen familielid te kiezen, maar een neutrale buitenstaander zoals een notaris of advocaat. Die staat buiten de oude verhoudingen. Lees hoe u een executeur benoemen in de praktijk aanpakt, inclusief de afspraken over vergoeding.
Wat als de onterving na uw overlijden wordt betwist?
Een onterfde broer of zus kan zich niet op een legitieme portie beroepen, maar kan wel proberen het testament zelf aan te tasten. Dat gebeurt niet vaak en de drempel is hoog. De meest voorkomende gronden zijn dat de erflater bij het opstellen niet meer wilsbekwaam was, bijvoorbeeld door gevorderde dementie, of dat het testament tot stand kwam onder bedreiging, bedrog of misbruik van omstandigheden.
Loopt zo’n discussie op, dan verloopt de aanpak in stappen. Het begint met overleg tussen de betrokkenen, waarbij feiten en documenten op tafel komen. Levert dat niets op, dan volgt een formele brief waarin de positie juridisch wordt onderbouwd en een termijn wordt gesteld. Blijft het stil, dan kan een procedure in het vooruitzicht worden gesteld als drukmiddel. Vaak volgt daarna een ronde waarin beide partijen zich door een advocaat laten bijstaan, wat de verwachtingen realistischer maakt. Pas als blijkt dat een gezamenlijke oplossing binnen bereik ligt maar het gesprek vastloopt, kan mediation zinvol zijn. Komt het er niet uit, dan beslist uiteindelijk de rechter.
Het beste moment om dit te voorkomen ligt bij het opstellen van het testament, niet erna. Een zorgvuldig gepasseerde akte en een notaris die de wilsbekwaamheid heeft getoetst maken de positie van uw erfgenamen sterk. In onze uitleg over een testament aanvechten leest u welke gronden daadwerkelijk kans maken.
Veelgestelde vragen over het onterven van een broer of zus
Kan ik een halfbroer of halfzus ook onterven?
Ja. Halfbroers en halfzussen horen bij dezelfde groep erfgenamen als volle broers en zussen en hebben net zomin een legitieme portie. Zij kunnen dus volledig worden uitgesloten. Het verschil zit alleen in de omvang van het erfdeel wanneer er géén testament is: een halfbroer of halfzus erft dan de helft van het deel dat een volle broer of zus krijgt. Zodra u zelf regelt wie erft, speelt dat onderscheid geen rol meer, omdat uw testament dan bepalend is.
Moet ik een reden opgeven als ik mijn broer of zus onterf?
Nee, de wet verplicht dat niet. Sommige mensen nemen toch een korte motivering op, of laten een aparte brief bij de notaris achter. Dat kan nabestaanden helpen de keuze te begrijpen en een discussie achteraf voorkomen. Wees wel zorgvuldig met de formulering. Een emotioneel geschreven toelichting kan later ook worden gebruikt om te betogen dat de keuze onder druk of in verwarring tot stand is gekomen. Overleg de tekst daarom altijd met de notaris.
Krijgt een onterfde broer of zus bericht na het overlijden?
Er bestaat geen wettelijke plicht om een onterfd familielid actief te informeren. Bij kinderen ligt dat anders, omdat zij als legitimaris een positie houden. Een onterfde broer of zus is geen erfgenaam en geen belanghebbende bij de verdeling, dus de notaris hoeft die persoon niet te benaderen. In de praktijk komt de onterving vaak toch aan het licht, bijvoorbeeld doordat iemand zelf het Centraal Testamentenregister raadpleegt. Dat register vermeldt alleen of er een testament is en bij welke notaris, niet wat erin staat.
Kan ik mijn testament later nog aanpassen als de verhouding herstelt?
Ja, en dat gebeurt regelmatig. Een testament legt niets voorgoed vast. U kunt op elk moment naar de notaris om een nieuw testament te laten opmaken dat het vorige geheel of gedeeltelijk herroept. Zolang u wilsbekwaam bent, bent u volledig vrij in die keuze. Het is verstandig een testament sowieso periodiek tegen het licht te houden, bijvoorbeeld na een overlijden in de familie, bij een relatie die begint of eindigt, of bij een aanzienlijke verandering in uw vermogen.
Kan een onterfde broer of zus inzage eisen in de nalatenschap?
In beginsel niet. Inzage in de boedelbeschrijving en informatie over de omvang van het vermogen komen toe aan erfgenamen en aan legitimarissen. Een onterfde broer of zus is geen van beide en staat daarmee buiten de afwikkeling. Dat verandert alleen als die persoon een andere positie inneemt, bijvoorbeeld als schuldeiser met een openstaande vordering, of wanneer hij of zij een procedure start om het testament aan te tasten. In dat laatste geval bepaalt de rechter welke stukken moeten worden overgelegd.
Wat kost het om een broer of zus te onterven?
De onterving zelf kost niets extra, want het is een bepaling in een testament. De kosten zitten in het testament als geheel. Notaristarieven zijn vrij en verschillen per kantoor, en de prijs hangt af van de complexiteit: een eenvoudig testament is goedkoper dan een testament met legaten, een executeur en aanvullende voorwaarden. Vraag vooraf een offerte op en laat meteen meenemen wat u verder wilt regelen, zoals de uitsluiting van afstammelingen. Dat scheelt een tweede gang naar de notaris.
Duidelijkheid vastleggen geeft rust
Een broer of zus onterven kan volledig, omdat zij geen wettelijk beschermd minimumdeel hebben. Juridisch is die stap eenvoudiger dan bij een kind. De valkuilen zitten elders: in de plaatsvervulling die neven en nichten alsnog binnenhaalt, in het ontbreken van een positieve aanwijzing waardoor de wet of zelfs de Staat het laatste woord krijgt, en in de erfbelasting die bij deze groep fors uitpakt.
Wie hierover nadenkt, doet dat zelden op een luchtig moment. Een goed opgesteld testament, aangevuld met een executeur die het overzicht bewaakt, neemt een groot deel van de zorg weg. Niet omdat het alle emoties oplost, maar omdat het geen ruimte laat voor twijfel over wat u hebt gewild.
Van Zinnicq Bergmann Advocaten begeleidt sinds 1870 particulieren en ondernemers in Noord-Brabant en daarbuiten bij erfrechtelijke vragen. Wij denken mee over de opzet van uw testament, beoordelen of een onterving houdbaar is vastgelegd en staan erfgenamen bij wanneer er na een overlijden discussie ontstaat. Wilt u uw situatie rustig doornemen, neem dan gerust contact met ons op.