De legitieme portie is een van de meest besproken onderdelen van het Nederlandse erfrecht, juist omdat zij optreedt op een gevoelig kruispunt: wat een ouder bij testament uitsluit, wordt door de wet weer tot op zekere hoogte teruggebracht. Voor onterfde kinderen voelt dat als bescherming, voor de overige erfgenamen vaak als doorkruising van een laatste wil die zij meenden te moeten respecteren. Tussen die twee gevoelens beweegt zich de juridische werkelijkheid van de legitieme portie.
Voor iedereen die met onterving of met een testament te maken krijgt waarin een kind opvallend minder krijgt dan de andere kinderen, is het belangrijk te weten hoe de legitieme portie precies werkt. Hoeveel is dat aandeel? Binnen welke termijn moet u het inroepen? Welke schenkingen tellen mee? En wat zijn de gevolgen voor de afwikkeling van de nalatenschap? Hieronder leest u het complete kader, met daarbij de plekken waar de praktijk regelmatig vastloopt.
Wat is de legitieme portie precies?
De legitieme portie is het wettelijk minimumaandeel waarop een kind van een overleden ouder aanspraak houdt, ook wanneer dat kind bij testament is onterfd of voor een opvallend klein deel is bedacht. Zij is geregeld in Boek 4 van het Burgerlijk Wetboek en geldt uitsluitend voor afstammelingen in de eerste graad, dus voor kinderen, en bij plaatsvervulling voor de afstammelingen van een vooroverleden kind. Echtgenoten en geregistreerd partners hebben geen legitieme portie.
Twee kenmerken maken de legitieme bijzonder. De aanspraak is altijd in geld, niet in goederen: het onterfde kind kan dus geen specifieke voorwerpen opeisen. En de aanspraak ontstaat pas wanneer het kind zelf actie onderneemt. Wie zwijgt, krijgt niets. Pas door het inroepen van de legitieme portie binnen de wettelijke termijn ontstaat een vordering op de gezamenlijke erfgenamen.
Wanneer komt de legitieme portie in beeld?
De legitieme portie speelt typisch in drie situaties. In de eerste plaats bij volledige onterving: de erflater heeft bij testament expliciet bepaald dat een bepaald kind niets erft. In de tweede plaats bij een onevenwichtig testament: het kind erft minder dan zijn wettelijk minimum, bijvoorbeeld omdat broers of zussen worden voorgetrokken. In de derde plaats bij een nalatenschap waarin tijdens leven veel geschonken is aan een ander kind of derde, waardoor er feitelijk weinig overblijft.
In al deze situaties is de uitkomst van het versterferfrecht of het testament onvoldoende voor het onterfde of benadeelde kind. De legitieme portie biedt dan een rekenkundige correctie op basis van een fictieve massa, niet op basis van wat feitelijk in de nalatenschap zit. Dat onderscheid is belangrijk: ook schenkingen van vóór het overlijden kunnen onder voorwaarden in de berekening meegenomen worden, waardoor de legitimaire aanspraak hoger uitvalt dan men bij een eerste blik op de boedel zou denken.
Hoe wordt de legitieme portie berekend?
De berekening van de legitieme portie verloopt via een aantal stappen. Eerst wordt de zogenoemde legitimaire massa vastgesteld. Dat is de waarde van de nalatenschap op het moment van overlijden, vermeerderd met bepaalde schenkingen die de erflater tijdens leven heeft gedaan en verminderd met bepaalde schulden. Niet alle schenkingen tellen mee; de wet maakt onderscheid tussen schenkingen aan afstammelingen en aan derden, en kent voor bepaalde categorieën specifieke termijnen, zoals vijf jaar voor schenkingen aan derden.
Vervolgens wordt het legitimaire aandeel berekend. Het is gelijk aan de helft van wat het kind onder het versterferfrecht zou hebben geërfd, ware er geen testament geweest. Bij een gezin met de langstlevende en twee kinderen krijgt elk kind dus een legitimaire aanspraak van een zesde van de legitimaire massa, want het wettelijk erfdeel zou een derde geweest zijn. Op die berekende legitieme portie worden bedragen in mindering gebracht die het kind feitelijk al ontvangen heeft of nog ontvangt uit de nalatenschap. Wie als kind eerder al een grote schenking heeft gekregen, ziet die op zijn legitimaire aanspraak meetellen.
“De legitieme portie is geen automatisch geschenk. Zij is een aanspraak die binnen vijf jaar moet worden ingeroepen, met een berekening die rekent terug door schenkingen heen.”
De vijfjaarstermijn: het belangrijkste praktische gegeven
De wet geeft het onterfde kind een termijn van vijf jaar na het overlijden van de erflater om de legitieme portie in te roepen. Doet hij dat niet, dan vervalt het recht. Dat is een harde vervaltermijn, geen verjaringstermijn die door stuiting kan worden verlengd. Wachten kan dus betekenen dat een aanspraak in zijn geheel vervalt, zonder mogelijkheid tot herstel.
Daarnaast kunnen de gezamenlijke erfgenamen het kind dwingen om sneller een keuze te maken. Zij kunnen het kind een redelijke termijn stellen om zijn legitimaire aanspraak al dan niet in te roepen. Reageert het kind niet binnen die termijn, dan vervalt het recht op de legitieme portie. Voor onterfde kinderen betekent dit dat zij niet kunnen rekenen op de volle vijf jaar zonder druk vanuit de andere kant. Vroege juridische beoordeling is dan ook bijna altijd verstandig.
Hoe roept u de legitieme portie in?
De legitieme portie wordt in beginsel ingeroepen door een ondubbelzinnige verklaring aan de gezamenlijke erfgenamen of aan de executeur. Hoewel een mondelinge verklaring juridisch volstaat, is een schriftelijke en aangetekende verklaring sterk aan te raden, met name omdat later vaak discussie ontstaat over de vraag of, en wanneer, de aanspraak is ingeroepen.
Praktisch werkt het zo: u stelt vast dat u onterfd bent of dat uw aandeel onder het wettelijk minimum uitkomt, u laat uw positie juridisch beoordelen, en u stuurt vervolgens een formele brief waarin u de legitieme portie inroept en informatie opvraagt over de boedel en eventuele schenkingen. Op dat moment ontstaat de basis voor de berekening en wordt het tijdpad uit handen van toeval gehouden. Wij begeleiden deze stappen voor cliënten geregeld, juist omdat de toon van de eerste brief later vaak invloed heeft op het verloop van de onderhandelingen.
Schenkingen tijdens leven en de legitieme portie
Een van de meest verraderlijke elementen van de legitieme portie is de rol van schenkingen tijdens leven. Een erflater die merkt dat hij een bepaald kind wil onterven, doet soms tijdens leven al substantiële schenkingen aan de andere kinderen. Op papier blijft daardoor weinig over voor de berekening van de legitieme portie. De wet houdt daar tegenwicht aan: bepaalde schenkingen worden bij de berekening van de legitimaire massa weer opgeteld, alsof zij nooit hadden plaatsgevonden.
Welke schenkingen meetellen en in welke mate, hangt af van wie de begunstigde was en hoe lang vóór het overlijden de schenking is gedaan. Voor schenkingen aan afstammelingen, dus aan andere kinderen, geldt vaak geen termijn: zij tellen volledig mee. Voor schenkingen aan derden geldt een termijn van vijf jaar voorafgaand aan het overlijden, met enkele uitzonderingen voor giften die voor de erflater nadelig waren of die feitelijk pas bij overlijden uitwerken. Wie als onterfd kind een nalatenschap aantreft die “leeg” lijkt, doet er dus goed aan ook de schenkhistorie te laten beoordelen.
De opeisbaarheid van de legitimaire vordering
Een ingeroepen legitieme portie levert een vordering in geld op tegen de erfgenamen of, bij wettelijke verdeling, vaak tegen de langstlevende. Die vordering is niet altijd direct opeisbaar. In het algemeen geldt dat de vordering pas opeisbaar wordt zes maanden na het overlijden van de erflater. Bij wettelijke verdeling, waar de langstlevende echtgenoot beschermd wordt, is de vordering zelfs pas opeisbaar bij het overlijden van die langstlevende, tenzij er bijzondere omstandigheden zijn zoals faillissement of schuldsanering.
De erflater kan in een testament bovendien bepalen dat de vordering nog later opeisbaar wordt, bijvoorbeeld pas wanneer een hertrouwde langstlevende overlijdt. Voor het onterfde kind is dat een belangrijk gegeven: de aanspraak staat dan op papier, maar de feitelijke uitkering kan jaren op zich laten wachten. Tegelijk loopt er in die periode soms wel rente, afhankelijk van wat in het testament is geregeld. Een advocaat kan u vooraf inzicht geven in wat een legitimaire vordering in uw situatie betekent.
Specialistische bijstand bij de legitieme portie
De legitieme portie raakt aan emotioneel zware verhoudingen, vaak gepaard met een lang voortdurend gevoel van afwijzing of onrechtvaardigheid. Tegelijk is zij een zaak van strikt juridische analyse: termijnen, berekening, bewijs van schenkingen, opeisbaarheid. Wie als onterfd kind of als benadeelde erfgenaam zijn positie wil veiligstellen, doet er goed aan zich tijdig juridisch te laten bijstaan, omdat sommige fouten in dit traject onomkeerbaar zijn.
Van Zinnicq Bergmann Advocaten staat al sinds 1870 cliënten bij in complexe juridische kwesties. Met meer dan 150 jaar ervaring kent ons kantoor de klappen van de zweep, van beide kanten van een conflict. Mr. Jean van Zinnicq Bergmann adviseert en procedeert in zaken rond de legitieme portie voor cliënten in Noord-Brabant en daarbuiten. Wij beoordelen uw positie, vragen waar nodig informatie en stukken op, roepen tijdig de legitieme portie in en bewaken de berekening en de opeisbaarheid van uw vordering.
Uw vragen over de legitieme portie beantwoord
Wat is de legitieme portie precies?
Het wettelijk minimumaandeel waarop een kind van een overleden ouder aanspraak houdt, ook na onterving. Het is altijd een vordering in geld, niet in goederen, en wordt berekend op basis van een fictieve massa waarin ook bepaalde schenkingen tijdens leven worden meegenomen.
Hoe hoog is de legitieme portie?
Gelijk aan de helft van wat het kind onder het versterferfrecht zou hebben geërfd. Bij twee kinderen en de langstlevende echtgenoot is dat dus een zesde van de legitimaire massa per kind, omdat het wettelijk erfdeel een derde zou zijn.
Binnen welke termijn moet ik de legitieme portie inroepen?
Binnen vijf jaar na het overlijden van de erflater. Het is een vervaltermijn, niet een verjaringstermijn. Daarnaast kunnen de erfgenamen u een kortere termijn stellen om u uit te spreken; reageert u niet binnen die termijn, dan vervalt uw recht.
Tellen schenkingen tijdens leven mee?
Bepaalde schenkingen worden bij de berekening van de legitimaire massa weer opgeteld. Schenkingen aan andere afstammelingen tellen vaak volledig mee, voor schenkingen aan derden geldt meestal een termijn van vijf jaar voor het overlijden. Een juridisch onderzoek is verstandig wanneer de nalatenschap leeg lijkt door eerdere giften.
Wanneer wordt de legitimaire vordering opeisbaar?
In het algemeen zes maanden na het overlijden, bij wettelijke verdeling pas bij het overlijden van de langstlevende. De erflater kan in een testament bepalen dat de vordering nog later opeisbaar wordt, bijvoorbeeld bij hertrouwen of overlijden van een hertrouwde langstlevende.
Krijg ik rente over mijn legitimaire vordering?
Dat hangt af van wat in het testament is opgenomen en van het wettelijke regime. In bepaalde gevallen wordt wettelijke rente toegerekend vanaf de opeisbaarheid; in andere gevallen wordt de rente specifiek in het testament geregeld. Een advocaat kan voor u beoordelen wat in uw zaak van toepassing is.
Wat doet Van Zinnicq Bergmann Advocaten bij legitieme portie-geschillen?
Wij beoordelen uw positie, roepen tijdig de legitieme portie in, vragen informatie en stukken op en bewaken de berekening, opeisbaarheid en rente. Komt het tot een procedure, dan procederen wij voor u bij de rechter, met heldere beslismomenten en realistische verwachtingen.