Een ouder onterven is juridisch mogelijk en is bovendien eenvoudiger vast te leggen dan veel mensen verwachten. Waar een kind altijd een minimumaanspraak op de nalatenschap houdt, geldt dat voor een vader of moeder niet. Wie zijn ouders uitsluit als erfgenaam, sluit hen ook daadwerkelijk volledig uit. Er staat geen wettelijk vangnet tegenover.
Toch is de vraag zelden alleen juridisch van aard. Achter het voornemen om een ouder buiten de erfenis te houden zit meestal een lange geschiedenis. Een verbroken band, een conflict dat nooit is uitgesproken, of eenvoudigweg de wens om de nalatenschap bij iemand anders terecht te laten komen. Dat maakt dit onderwerp beladen. Het helpt om eerst rustig in kaart te brengen wat de wet regelt, en pas daarna te bepalen wat u wilt vastleggen.
In dit artikel leest u wanneer een ouder überhaupt erfgenaam is, waarom ouders geen legitieme portie hebben en hoe u een onterving vastlegt. Ook komen de gevolgen voor broers en zussen, de erfbelasting en het aanvechten van een testament aan bod.
⚖️ In het kort
- Ouders hebben geen legitieme portie. Anders dan bij kinderen kan een ouder dus volledig worden onterfd, zonder dat daar een minimumaanspraak tegenover staat.
- Een ouder komt pas als wettelijk erfgenaam in beeld wanneer er geen echtgenoot of geregistreerd partner is en geen kinderen. Ouders vallen in de tweede groep, samen met broers en zussen.
- Onterven kan uitsluitend in een testament, opgemaakt bij de notaris. Een brief, een e-mail of een codicil is daarvoor niet geschikt.
- Eén heldere bepaling volstaat juridisch. In de praktijk is het verstandig om daarnaast uitdrukkelijk vast te leggen wie de nalatenschap wél krijgt.
- Nalaten aan iemand buiten de familie valt in de hoogste tariefgroep van de erfbelasting. Een goed doel met ANBI-status betaalt geen erfbelasting.
- Wordt het testament later betwist wegens wilsonbekwaamheid, dan ligt de bewijslast bij degene die dat stelt. Een zorgvuldige vastlegging bij de notaris maakt zo’n betwisting aanzienlijk lastiger.
Wat houdt het onterven van een ouder in?
Onterven betekent dat u in uw testament vastlegt dat een bepaald persoon geen erfgenaam is. Die persoon erft dan niets uit uw nalatenschap en heeft ook geen zeggenschap over de afwikkeling ervan. Bij een ouder gaat het dus om een uitdrukkelijke uitsluiting van uw vader, uw moeder, of allebei.
Zonder testament bepaalt de wet wie uw erfgenamen zijn. Dat stelsel heet het versterferfrecht en werkt met vaste groepen familieleden die elkaar in een vaste volgorde opvolgen. Met een testament wijkt u van die standaardregeling af. U kunt daarin zowel bepalen wie er wél erft als bepalen wie er niets krijgt. De regels rond onterven gelden voor alle wettelijke erfgenamen, maar de gevolgen verschillen sterk per categorie.
Dat verschil maakt dit onderwerp anders dan de meeste vragen over onterving. Bij een kind blijft na de uitsluiting altijd een geldvordering over. Bij een ouder is dat niet zo: die houdt niets over waarop hij zich kan beroepen.
Wel krijgt onterven pas betekenis als de betrokkene zonder testament daadwerkelijk erfgenaam zou zijn geweest. Heeft u een partner of kinderen, dan zouden uw ouders sowieso al niets erven. Een uitdrukkelijke onterving is dan juridisch overbodig, al kan zij als vangnet waarde hebben voor situaties die u nu nog niet kunt overzien.
Wanneer is een ouder eigenlijk erfgenaam?
De wet roept vier groepen familieleden achtereenvolgens op als erfgenaam. De eerste groep bestaat uit de echtgenoot of geregistreerd partner samen met de kinderen. De tweede groep bestaat uit de ouders samen met de broers en zussen. Daarna volgen de grootouders en vervolgens de overgrootouders, telkens met hun afstammelingen.
Die volgorde is strikt. Zolang er in de eerste groep nog iemand in leven is, komt de tweede groep helemaal niet aan bod. Uw ouders zijn dus alleen erfgenaam wanneer u geen echtgenoot of geregistreerd partner heeft en geen kinderen of kleinkinderen. Dat maakt de vraag vooral relevant voor alleenstaanden en voor mensen zonder kinderen. Meer achtergrond over dit stelsel leest u in het artikel over erven zonder testament.
Eén situatie wordt in de praktijk vaak onderschat. Wie ongehuwd samenwoont, ook met een samenlevingscontract, heeft geen wettelijk erfgenaam aan zijn partner. Zonder testament erft die partner niets en gaat de nalatenschap naar de ouders, broers en zussen. Juist dan komt de vraag over onterving op tafel.
Binnen die tweede groep erven ouders, broers en zussen in beginsel gelijke delen. Halfbroers en halfzussen erven de helft van het deel van een volle broer of zus. Voor ouders geldt daarnaast een bijzondere bescherming: komt het erfdeel van een ouder onder een kwart uit, dan wordt het verhoogd tot een kwart, ten koste van de overige erfdelen.
Ouder onterven: er staat geen legitieme portie tegenover
Dit is het punt waar alles om draait. De legitieme portie is een wettelijk minimumdeel van de nalatenschap waarop iemand aanspraak kan maken, ongeacht schenkingen en ongeacht wat er in het testament staat. De wet kent die aanspraak uitsluitend toe aan afstammelingen: de kinderen, en via plaatsvervulling de kleinkinderen.
Ouders vallen daar niet onder. Grootouders, broers, zussen, neven en nichten evenmin. Ook een ongehuwde partner en stiefkinderen hebben geen legitieme portie. Alleen kinderen kunnen zich op deze bescherming beroepen. Alles over die regeling vindt u in ons overzicht over de legitieme portie.
Het gevolg is ingrijpend. Een onterfde ouder heeft geen enkele wettelijke aanspraak op de nalatenschap: geen geldvordering, geen minimumbedrag en geen procedure om alsnog een deel op te eisen. De onterving werkt volledig door, mits het testament rechtsgeldig tot stand is gekomen.
Dat is een wezenlijk ander verhaal dan wanneer iemand een kind onterft. In dat geval blijft het kind altijd recht houden op de helft van wat het zonder testament zou hebben geërfd, uit te keren in geld. Bij een ouder ontbreekt dat vangnet volledig. Wie zijn ouders uitsluit, hoeft dus niet te rekenen op een resterende aanspraak waarover later alsnog discussie ontstaat. Juridisch is de zaak daarmee helder, ook al kan de emotionele nasleep dat niet zijn.
De onterving vastleggen in een testament
Onterven kan alleen in een uiterste wilsbeschikking. De wet stelt daaraan strikte vormeisen: een testament wordt opgemaakt bij notariële akte, of als een door uzelf opgestelde onderhandse akte die bij een notaris in bewaring wordt gegeven. Een brief aan de familie, een e-mail of een aantekening in een agenda heeft geen enkele juridische werking.
Ook een codicil is hiervoor niet bruikbaar. Met zo’n handgeschreven verklaring regelt u slechts een beperkt aantal zaken, zoals kleding, sieraden, inboedelgoederen en wensen rond de uitvaart. Een onterving valt daar nadrukkelijk buiten. Het testament wordt na het passeren geregistreerd in het Centraal Testamentenregister. Daarin staat niet wát er in het testament staat, maar wel dát er een is en bij welke notaris.
Inhoudelijk volstaat één heldere bepaling. Een zin waarin u uw vader en moeder met naam noemt en uitdrukkelijk uitsluit als erfgenaam, doet juridisch precies wat zij moet doen. Meer is niet nodig om de onterving geldig te maken.
Toch kan een korte toelichting verstandig zijn. Een enkele zin waarin u aangeeft dat de keuze weloverwogen is gemaakt, kan later helpen wanneer familieleden zich afvragen of het testament wel uw werkelijke wil weergaf. Tegelijk kan een uitgebreide motivering ook aanleiding geven tot nieuwe discussie of onnodig kwetsen. Bespreek die afweging met de notaris. Een testament kunt u overigens altijd herroepen of vervangen zolang u daartoe in staat bent, zodat de keuze niet onomkeerbaar is.
Wat gebeurt er dan met uw nalatenschap?
Een onterving zegt alleen wie er niets krijgt. Zij zegt niets over wie er wél iets krijgt. Dat tweede deel is minstens zo belangrijk, en wordt bij een onterving nogal eens vergeten. Legt u alleen de uitsluiting vast, dan valt de nalatenschap terug op de wettelijke regels en komt zij mogelijk terecht bij familieleden aan wie u nooit heeft gedacht.
In het testament kunt u zelf erfgenamen aanwijzen. Dat kan één persoon zijn of een groep, met een verdeling in breuken of percentages. U kunt kiezen voor broers of zussen, voor vrienden, voor een neef of nicht, of voor een stichting. Daarnaast kunt u een legaat opnemen: een specifiek voorwerp of een vast geldbedrag dat aan een bepaalde persoon toekomt, los van de verdeling van de rest.
Veel mensen kiezen daarnaast voor een goed doel, als enige erfgenaam of als ontvanger van een deel. Omschrijf de instelling dan nauwkeurig, zodat er later geen twijfel bestaat over welke organisatie is bedoeld.
Overweeg tot slot een executeur te benoemen. Die regelt de praktische afwikkeling: de administratie, het betalen van schulden en het uitvoeren van uw wensen. Zeker wanneer familieverhoudingen gespannen liggen, voorkomt dat veel gedoe. Wijst u niemand aan en zijn er ook geen wettelijke erfgenamen tot en met de zesde graad, dan komt de nalatenschap uiteindelijk toe aan de Staat. Dat is zelden wat iemand voor ogen heeft, en het is met een testament eenvoudig te voorkomen.
Gevolgen voor broers en zussen
Ouders en broers en zussen zitten in dezelfde groep. Zij erven samen, en het uitsluiten van een van hen verandert dus de verhoudingen binnen die hele groep. Dat maakt de gevolgen groter dan alleen het aandeel van de onterfde ouder.
Ook broers en zussen hebben geen legitieme portie. Ook zij kunnen dus volledig worden onterfd, met precies dezelfde uitkomst: geen minimumaanspraak, geen restvordering. Wie de nalatenschap volledig buiten de eigen familie wil houden, kan dat in één testament regelen voor de ouders en de broers en zussen tegelijk.
Er speelt nog iets dat gemakkelijk over het hoofd wordt gezien. De wet kent plaatsvervulling ook toe bij mensen die onterfd zijn. Dat betekent dat de afstammelingen van een onterfde erfgenaam onder omstandigheden in diens plaats kunnen treden. Hoe dat in een concreet gezin uitpakt, hangt af van de samenstelling van de familie en is niet altijd op voorhand duidelijk. Ook daarom is het verstandig om in het testament niet te volstaan met een uitsluiting, maar uitdrukkelijk te benoemen wie de nalatenschap wél ontvangt. Dan is er over de verdeling later geen discussie mogelijk.
Tot slot de menselijke kant. Een onterving raakt vrijwel altijd meer mensen dan degene die wordt uitgesloten. Wat de gevolgen voor andere erfgenamen zijn, verdient daarom aandacht bij het opstellen van het testament, niet pas achteraf.
Erfbelasting bij nalaten buiten de familie
De keuze voor een andere bestemming heeft fiscale gevolgen. Hoeveel erfbelasting er wordt betaald, hangt af van twee dingen: de relatie tussen de overledene en de ontvanger, en de omvang van de verkrijging. De Belastingdienst werkt met tariefgroepen en met vrijstellingen per relatie.
Partners en kinderen vallen in de laagste tariefgroep, met tarieven van 10 en 20 procent. Kleinkinderen en verdere afstammelingen betalen 18 en 36 procent. Alle overige verkrijgers, waaronder ouders, broers, zussen, vrienden en buren, vallen in de hoogste groep en betalen 30 en 40 procent. Het hogere percentage geldt telkens over het deel van de verkrijging boven een drempelbedrag.
Bij de vrijstellingen ligt het iets genuanceerder. Ouders hebben een aanzienlijk hogere vrijstelling dan andere verkrijgers uit die groep: ruim zestigduizend euro, terwijl voor overige verkrijgers slechts enkele duizenden euro’s vrijgesteld zijn. Erven beide ouders, dan geldt die hogere vrijstelling voor hen samen en dus niet twee keer. Al deze bedragen worden jaarlijks aangepast, dus controleer de actuele cijfers bij de Belastingdienst of laat ze bij de notaris narekenen.
Laat u na aan een goed doel, dan pakt dit anders uit. Een instelling met de ANBI-status betaalt geen erfbelasting over een erfdeel of legaat, mits die status er op het moment van overlijden daadwerkelijk is. Het volledige bedrag komt dan bij het doel terecht. Voor wie de nalatenschap bewust buiten de familie wil brengen, is dat een verschil dat het meewegen waard is.
Als het testament later wordt aangevochten
Een onterfde ouder kan geen legitieme portie opeisen, maar kan wel de geldigheid van het testament ter discussie stellen. In de praktijk gebeurt dat meestal met een beroep op wilsonbekwaamheid: de stelling dat de overledene op het moment van tekenen niet in staat was de gevolgen te overzien.
De wet bepaalt dat de bijbehorende wil geacht wordt te ontbreken wanneer een blijvende of tijdelijke stoornis van de geestvermogens een redelijke afweging van de belangen belette, of wanneer de verklaring onder invloed van die stoornis is gedaan. Omdat een testament een eenzijdige handeling is die niet tot bepaalde personen is gericht, is het dan nietig en herleven de wettelijke regels.
De praktijk is minder eenvoudig dan die regel klinkt. Wie zich op wilsonbekwaamheid beroept, moet dat stellen en ook bewijzen. Dat vraagt om concrete aanknopingspunten, zoals medische gegevens, verklaringen van behandelaars of getuigen die over de periode rond het tekenen kunnen verklaren. Enkel een hoge leeftijd of een diagnose is onvoldoende. Meer over de gronden en de slagingskans leest u in ons artikel over het testament aanvechten.
Aan de andere kant van de tafel kunt u dit risico verkleinen. De notaris heeft een eigen onderzoeksplicht en moet zijn dienst weigeren wanneer hij twijfelt aan de wilsbekwaamheid. De beroepsorganisatie van notarissen hanteert daarvoor een stappenplan, en bij gerede twijfel kan een arts worden ingeschakeld. Maakt u een testament op hoge leeftijd, of bevat het een ingrijpende koerswijziging, bespreek dan met de notaris hoe die beoordeling wordt vastgelegd. Dat maakt een latere betwisting aanmerkelijk moeilijker.
Onterfd als ouder: welke ruimte heeft u nog?
Het overlijden van een kind is voor een ouder ingrijpend genoeg. Ontdekken dat u daarbij ook nog bent onterfd, maakt die periode zwaarder. Het is begrijpelijk dat de eerste vraag dan is of daar nog iets tegen te doen valt.
Het eerlijke antwoord is dat de ruimte beperkt is. Zonder legitieme portie bestaat er geen wettelijke aanspraak waarop u zich kunt beroepen. Wat wel zin heeft, is nagaan of er een geldig testament is. Via het Centraal Testamentenregister kan worden opgevraagd of er een testament is en bij welke notaris het ligt. Daarna kan worden beoordeeld of het op de juiste wijze tot stand is gekomen.
Houd er rekening mee dat u als onterfde ouder geen erfgenaam bent en in beginsel dus ook geen wettelijk recht op inzage in de boedel heeft. Dat maakt het lastig om zelf een beeld te vormen. Een advocaat kan beoordelen welke informatie wel kan worden opgevraagd en of er juridisch iets te bereiken valt.
Blijkt er wel een aanknopingspunt, dan is een procedure zelden het startpunt. Meestal begint het met een gesprek en met onderhandeling, gevolgd door een formele brief waarin de bezwaren worden toegelicht. Levert dat niets op, dan kan een procedure in het vooruitzicht worden gesteld en volgt vaak een tweede ronde met advocaten aan beide kanten. Pas als dat vastloopt, komt mediation in beeld en als sluitstuk de gang naar de rechter.
Veelgestelde vragen over het onterven van een ouder
Kan ik één ouder onterven en de andere ouder wel laten erven?
Dat kan. U bepaalt in uw testament per persoon wat er gebeurt, dus u kunt bijvoorbeeld uw vader uitsluiten en uw moeder wel laten erven. Noem beide ouders met naam en geboortedatum, zodat er geen twijfel over de bedoeling bestaat. Wel beïnvloedt het uitsluiten van één ouder de verdeling binnen de hele groep van ouders, broers en zussen. Laat de notaris daarom doorrekenen wat er met de erfdelen gebeurt, en overweeg de verdeling zelf volledig vast te leggen.
Moet ik mijn ouders laten weten dat ik hen heb onterfd?
Nee, daartoe bestaat geen enkele verplichting. Een testament is een persoonlijk stuk en de inhoud ervan wordt tijdens leven niet met anderen gedeeld. Pas na overlijden komt de inhoud aan het licht, meestal wanneer de notaris de betrokkenen informeert. Sommige mensen kiezen er toch voor om het gesprek zelf te voeren, om te voorkomen dat de familie er later mee wordt overvallen. Anderen doen dat bewust niet, omdat het gesprek te belastend zou zijn. Beide keuzes zijn juridisch gelijkwaardig. Het is vooral een persoonlijke afweging.
Erven mijn ouders als ik ongehuwd samenwoon en geen testament heb?
Ja, in de meeste gevallen wel. Een samenwonende partner is zonder huwelijk of geregistreerd partnerschap geen wettelijk erfgenaam, ook niet met een samenlevingscontract. Heeft u geen kinderen, dan komt de nalatenschap bij de tweede groep terecht: uw ouders samen met uw broers en zussen. Uw partner erft dan niets. Wilt u dat anders, dan is een testament de enige manier om dat te regelen. Daarin kunt u uw partner als erfgenaam aanwijzen en uw ouders tegelijkertijd uitsluiten, als dat uw wens is.
Kan ik mijn ouders onterven en hen toch een bedrag nalaten?
Dat is mogelijk. U sluit hen dan uit als erfgenaam, zodat zij geen zeggenschap krijgen over de afwikkeling van de nalatenschap, en kent hun daarnaast een legaat toe. Een legaat is een vastomlijnde aanspraak op een geldbedrag of op een specifiek voorwerp. De ontvanger krijgt alleen dat en verder niets. Deze constructie wordt vaker gebruikt wanneer iemand de zeggenschap elders wil leggen, maar toch iets wil nalaten. De notaris kan de bepaling zo formuleren dat de bedoeling ondubbelzinnig vastligt.
Kan een onterfde ouder inzage eisen in de nalatenschap?
In beginsel niet. Wie geen erfgenaam is en ook geen legitieme portie heeft, staat buiten de afwikkeling en heeft daarmee geen wettelijk recht op een boedelbeschrijving of op inzage in de administratie. Wel kan via het Centraal Testamentenregister worden nagegaan of er een testament is en bij welke notaris dat is opgemaakt. Bestaat er concrete twijfel over de geldigheid van het testament, dan kan een advocaat beoordelen welke informatie langs juridische weg alsnog opgevraagd kan worden. Dat vraagt wel om een onderbouwd aanknopingspunt.
Blijft een eerder testament gelden als ik later een nieuw testament laat opstellen?
Een nieuw testament vervangt in de regel het oude, mits daarin uitdrukkelijk wordt bepaald dat eerdere uiterste wilsbeschikkingen worden herroepen. De notaris neemt zo’n herroepingsbepaling standaard op. Het nieuwe testament wordt vervolgens geregistreerd in het Centraal Testamentenregister, zodat na overlijden duidelijk is welk stuk het laatst is opgemaakt. Ontbreekt een herroeping, dan kunnen oude en nieuwe bepalingen naast elkaar blijven bestaan en ontstaat er ruimte voor discussie. Laat wijzigingen daarom altijd via de notaris lopen en niet met losse aantekeningen.
Tot slot
Het onterven van een ouder is juridisch goed mogelijk en vraagt om minder tekst dan veel mensen denken. Omdat ouders geen legitieme portie hebben, werkt de uitsluiting volledig door en blijft er geen minimumaanspraak over. De aandacht verschuift daarmee naar twee andere vragen: is het testament zorgvuldig opgesteld, en is duidelijk vastgelegd wie de nalatenschap wél ontvangt.
Juist bij deze onderwerpen loont het om vooraf goed na te denken. Een heldere vastlegging voorkomt dat nabestaanden na uw overlijden in een discussie belanden die niemand had gewild. En bent u zelf als ouder onterfd, dan is het verstandig eerst rustig te laten beoordelen hoe het testament tot stand is gekomen, voordat er stappen worden gezet.
Van Zinnicq Bergmann Advocaten begeleidt cliënten in Noord-Brabant en daarbuiten al sinds 1870 bij erfrechtelijke vraagstukken. Wij denken met u mee over de vastlegging van uw wensen en staan u bij wanneer over een nalatenschap onenigheid ontstaat. Heeft u een vraag over uw eigen situatie, neem dan gerust contact met ons op voor een oriënterend gesprek.