Wie als onterfd kind zijn aanspraak op de legitieme portie wil inroepen, krijgt al snel met een rekensom te maken die op het eerste oog ondoorzichtig is. De waarde van de boedel staat niet altijd vast, schenkingen van jaren geleden komen ineens in beeld, en het wettelijk minimumaandeel blijkt soms hoger of juist lager uit te vallen dan u op basis van de bankrekening van de overledene had vermoed. Voor zowel cliënten als hun mede-erfgenamen is het belangrijk te weten hoe die berekening werkt, omdat zij de basis vormt van alle verdere onderhandelingen.
De wet schrijft een precies stappenplan voor. Eerst wordt een fictieve massa vastgesteld, dan wordt het legitimaire aandeel uit die massa berekend, en pas daarna wordt bekeken wat het kind feitelijk al heeft ontvangen of nog gaat ontvangen uit de nalatenschap. Dat klinkt formeel, en dat is het ook. Maar wie de logica eenmaal doorziet, kan de uitkomst veel beter beoordelen en weet welke vragen aan de notaris of de mede-erfgenamen moeten worden gesteld.
Wat is de legitimaire massa?
De berekening van de legitieme portie begint met de legitimaire massa. Dat is een rekenkundig totaal dat groter kan zijn dan de feitelijke nalatenschap. De massa bestaat uit de waarde van de nalatenschap op het moment van overlijden, vermeerderd met bepaalde schenkingen die de erflater tijdens leven heeft gedaan en verminderd met bepaalde schulden.
De achterliggende gedachte is dat een ouder zijn kind niet kan onterven door tijdens leven alles weg te geven. De wet rekent bepaalde schenkingen terug alsof ze nooit hebben plaatsgevonden, om te zorgen dat de legitimaire aanspraak een reële inhoud houdt. Welke schenkingen meetellen en in welke mate, hangt af van de begunstigde en de termijn die de schenking verwijderd is van het overlijden.
Stap 1: waarde van de nalatenschap vaststellen
Eerst wordt de waarde van de nalatenschap op het moment van overlijden bepaald. Dat omvat alle bezittingen: bankrekeningen, beleggingsportefeuilles, de woning, de inboedel, eventuele bedrijfsbelangen, vorderingen en levensverzekeringen voor zover die in de nalatenschap vallen. Daarvan worden de schulden afgetrokken: hypotheek, openstaande rekeningen, belastingschulden, de kosten van de uitvaart en eventuele boedelschulden.
De waardering is in de praktijk regelmatig een twistpunt. Voor onroerend goed wordt vaak een taxatie gebruikt, voor een bedrijf een waarderingsrapport. Hoe lager de waarde, hoe kleiner de legitieme portie; hoe hoger, hoe groter. Mede-erfgenamen hebben er belang bij dat de waarde niet onderschat wordt; de onterfde houdt er belang bij dat zij niet kunstmatig laag wordt vastgesteld. Een onafhankelijke beoordeling is daarom vaak verstandig.
Stap 2: schenkingen optellen bij de massa
Vervolgens worden bepaalde schenkingen weer bij de waarde van de nalatenschap opgeteld. Welke dat zijn:
- Schenkingen aan afstammelingen: giften aan kinderen of kleinkinderen tellen vrijwel altijd mee, ongeacht hoe lang vóór het overlijden ze zijn gedaan.
- Schenkingen aan derden binnen vijf jaar voor het overlijden: giften aan niet-afstammelingen tellen mee als zij zijn gedaan binnen vijf jaar voorafgaand aan het overlijden.
- Schenkingen die feitelijk pas bij overlijden uitwerken: bijvoorbeeld een schenking onder uitstel of een gift via een levensverzekering die pas bij overlijden tot uitkering komt.
- Schenkingen waarvan kenbaar was dat zij ten nadele van de legitimaris waren: in specifieke gevallen worden ook bewust nadelige giften meegeteld.
De waardering van een schenking gebeurt in beginsel naar het moment van schenken. Voor onroerend goed dat tijdens leven is geschonken, is de waarde op dat moment uitgangspunt, niet de waarde nu. Dat verschil kan in tijden van prijsstijgingen significant uitvallen.
“Een legitieme portie wordt zelden berekend op basis van wat er nog op de bankrekening staat. Zij wordt berekend op basis van wat er volgens de wet had moeten staan als bepaalde schenkingen niet waren gedaan.”
Stap 3: het legitimaire aandeel berekenen
Wanneer de legitimaire massa is vastgesteld, wordt het legitimaire aandeel berekend. Dat aandeel is gelijk aan de helft van wat het kind onder het versterferfrecht zou hebben geërfd, ware er geen testament geweest. Wie als kind onder het versterferfrecht een derde zou hebben gehad, krijgt dus een legitimaire aanspraak van een zesde van de legitimaire massa.
De helft, niet een breukdeel naar keuze van de erflater. Het uitgangspunt is dat de wet de helft van het wettelijke erfdeel beschermt en daarmee aan de erflater de andere helft als testamentaire vrijheid laat. Wie wil onterven of bewust laag bedeelt, kan dat dus tot de helft van het wettelijke erfdeel doen; daaronder beschermt de wet het kind tegen het testament.
Stap 4: aftrekken wat al ontvangen is
Het berekende legitimaire aandeel is nog niet hetzelfde als wat het kind in handen krijgt. Op die aanspraak worden bedragen in mindering gebracht die het kind feitelijk al heeft ontvangen of nog gaat ontvangen uit de nalatenschap of via in aanmerking komende giften. Een kind dat tijdens leven een grote schenking van de erflater heeft gekregen, ziet die schenking op zijn legitimaire aanspraak meetellen, niet noodzakelijk op die van zijn broer of zus.
Hierdoor kan een kind dat tijdens leven al ruim is bedacht, ontdekken dat zijn legitieme portie feitelijk al is voldaan, terwijl een ander kind dat niets gekregen heeft de volle aanspraak houdt. De berekening is dus persoonlijk: ieder kind krijgt zijn eigen rekensom, op basis van zijn eigen geschiedenis met de erflater.
Wanneer is een onafhankelijke berekening verstandig?
In de praktijk is een eigen, onafhankelijke berekening vrijwel altijd verstandig wanneer u twijfelt aan de cijfers van de andere erfgenamen of de notaris. De berekening die u ontvangt is namelijk niet altijd opgesteld vanuit uw belang als onterfde of benadeelde. Specifieke aandachtspunten zijn de waardering van een woning of bedrijf, de volledigheid van het overzicht van schenkingen, de toepassing van termijnen, en het rekenkundig optellen van legitimaire schulden van mede-erfgenamen.
Wij stellen voor cliënten regelmatig een schaduwberekening op, naast die van de notaris of de mede-erfgenamen. Niet om wantrouwen te creëren, maar om de feiten gestructureerd op tafel te krijgen en zo een basis voor evenwichtige onderhandelingen te leggen. In meer dan de helft van de zaken wijkt de schaduwberekening op een of meer onderdelen significant af, soms in het voordeel en soms in het nadeel van de cliënt.
Specialistische bijstand bij het berekenen van uw legitieme portie
De berekening van de legitieme portie vraagt om juridische kennis, om feitelijke informatie en om de bereidheid om kritisch te kijken naar wat u van de andere kant aangereikt krijgt. Een notaris kan u een berekening voorleggen, maar zodra er belangen tegenover elkaar staan, is een erfrechtadvocaat de aangewezen partij om die berekening voor u te toetsen en zo nodig te herrekenen.
Van Zinnicq Bergmann Advocaten staat al sinds 1870 cliënten bij in complexe juridische kwesties. Met meer dan 150 jaar ervaring kent ons kantoor de klappen van de zweep, van beide kanten van een conflict. Mr. Jean van Zinnicq Bergmann adviseert en procedeert in zaken rond de legitieme portie voor cliënten in Noord-Brabant en daarbuiten. Wij voeren waar nodig een onafhankelijke berekening voor u uit en bewaken dat uw aanspraak op een correcte massa, een correct aandeel en een correcte verrekening is gebaseerd.
Wat u moet weten over het berekenen van de legitieme portie
Hoe groot is mijn legitieme portie?
De helft van wat u onder het versterferfrecht zou hebben geërfd, ware er geen testament geweest. Bij twee kinderen en de langstlevende echtgenoot is uw legitimaire aandeel een zesde van de legitimaire massa, omdat uw wettelijk erfdeel een derde zou zijn.
Wat is de legitimaire massa?
De waarde van de nalatenschap plus bepaalde schenkingen tijdens leven, verminderd met de schulden van de overledene. Deze rekenkundige massa kan groter zijn dan wat er feitelijk in de nalatenschap zit.
Tellen schenkingen aan andere kinderen mee?
Ja, in beginsel vrijwel altijd, ongeacht hoe lang voor het overlijden zij zijn gedaan. Voor schenkingen aan derden geldt meestal een termijn van vijf jaar voorafgaand aan het overlijden.
Op welke waarde tellen schenkingen mee?
In beginsel op de waarde op het moment van schenken, niet de huidige waarde. Voor onroerend goed dat tijdens leven is geschonken kan dit een aanzienlijk verschil maken in tijden van prijsstijgingen.
Wordt wat ik al heb ontvangen verrekend?
Ja. Wat u zelf eerder als schenking heeft ontvangen, telt vaak mee op uw legitimaire aanspraak. Een kind dat eerder ruim is bedacht, kan tot de conclusie komen dat de legitieme portie feitelijk al is voldaan.
Kan ik mijn legitieme portie zelf berekenen?
U kunt een eerste indicatie maken, maar voor een aanspraak die juridisch standhoudt is een gedetailleerde berekening met onderbouwing nodig. Schenkingen, waarderingen en termijnen vragen om juridische expertise. Een schaduwberekening door een erfrechtadvocaat is vrijwel altijd zinvol.
Wat doet Van Zinnicq Bergmann Advocaten bij het berekenen van de legitieme portie?
Wij stellen een onafhankelijke berekening op, vragen informatie en stukken op en toetsen de berekening van de notaris of mede-erfgenamen op massa, aandeel en verrekening. Komt het tot een geschil, dan procederen wij voor u bij de rechter, op basis van een gedragen rekenwerk.