Onbeheerde nalatenschap: wie regelt de erfenis als er geen erfgenamen zijn?

Iemand overlijdt en niemand pakt de erfenis op. Er zijn geen bekende familieleden, de familie die er is heeft verworpen, of de erfgenamen zijn niet te vinden. In zo’n geval spreken we van een onbeheerde nalatenschap.

Dat komt vaker voor dan veel mensen denken. Voor verhuurders, schuldeisers, gemeenten en familie roept dat vragen op: wie mag de woning leeghalen, wie betaalt de uitvaart en wat gebeurt er met wat overblijft?

De wet heeft daar een duidelijk antwoord op. Een vereffenaar die de rechtbank benoemt, wikkelt de nalatenschap af, en wat overblijft gaat naar de Staat als er geen erfgenamen opkomen. Hieronder leest u hoe dat werkt en waar het in de praktijk misgaat.

Wanneer een nalatenschap onbeheerd is

Een nalatenschap is onbeheerd als niemand bevoegd en bereid is haar af te wikkelen. In de praktijk zien wij vier situaties: er is geen familie binnen de wettelijke kring en geen testament; alle erfgenamen hebben verworpen, vaak vanwege schulden; de erfgenamen bestaan, maar niemand weet wie of waar zij zijn; of de erfgenamen zijn bekend, maar zij doen niets.

Dat is iets anders dan één onvindbare erfgenaam in een verder lopende afwikkeling. Als de andere erfgenamen of een executeur de boedel beheren, is de nalatenschap niet onbeheerd. Het probleem zit dan in de verdeling, die zonder de afwezige erfgenaam niet rond komt. Zie voor de gewone gang van zaken nalatenschap afwikkelen.

Eerst uitzoeken of er echt niemand is

Voordat iemand concludeert dat er geen erfgenamen zijn, moet dat worden onderzocht. De wet roept de familie in vier groepen achter elkaar: echtgenoot en kinderen, dan ouders met broers en zussen, dan grootouders en ten slotte overgrootouders, telkens met de afstammelingen van wie al is overleden. Pas voorbij de zesde graad houdt het erfrecht op (art. 4:12 lid 3 BW). Zie de wettelijke erfopvolging.

Ook een verre achternicht kan erfgenaam zijn, en een testament kan iemand anders aanwijzen. Raadpleeg daarom het Centraal Testamentenregister en het boedelregister. Daarin staat wie heeft verworpen of beneficiair aanvaard, en of er al een vereffenaar is.

Wie een vereffenaar kan laten benoemen

Volgens artikel 4:204 lid 1 BW kan de rechtbank een vereffenaar benoemen op verzoek van een belanghebbende of het openbaar ministerie, als er geen erfgenamen zijn, als niet bekend is of die er zijn, of als de bekende erfgenamen de nalatenschap onbeheerd laten. Belanghebbenden zijn vooral schuldeisers: een verhuurder met een huurachterstand, een zorginstelling, een energieleverancier. Ook de gemeente of een familielid dat de uitvaart heeft betaald, heeft een belang.

Het verzoek gaat naar de rechtbank van de laatste woonplaats van de overledene en moet volgens de richtlijnen van de rechtspraak door een advocaat worden ingediend. De verzoeker kan een vereffenaar voorstellen, vaak een advocaat of notaris, met een verklaring dat die de benoeming aanvaardt. Vindt de rechtbank niemand die bereid is, dan wordt het verzoek afgewezen.

Na de benoeming wordt die in het boedelregister ingeschreven en in de Staatscourant bekendgemaakt (art. 4:206 lid 6 BW).

De taken van de vereffenaar

De vereffenaar neemt de plaats in van de erfgenamen en moet de nalatenschap beheren en vereffenen als een goed vereffenaar (art. 4:211 BW). Hij stelt de goederen veilig, maakt een boedelbeschrijving, roept de schuldeisers op hun vorderingen in te dienen (art. 4:214 BW) en maakt zo nodig goederen te gelde.

Bij een onbeheerde nalatenschap moet hij bovendien de erfgenamen opsporen, via oproepingen of andere doelmatige middelen (art. 4:225 lid 1 BW). De kantonrechter houdt toezicht. Meer over het verloop leest u bij een nalatenschap vereffenen en over de verschillen tussen de rollen bij executeur, bewindvoerder of vereffenaar.

De rol van het Rijksvastgoedbedrijf en Domeinen

Namens de Staat houdt het Rijksvastgoedbedrijf zich bezig met onbeheerde nalatenschappen. Iedereen kan zo’n nalatenschap daar melden; in de praktijk doen vooral gemeenten, bewindvoerders en verhuurders dat. Het zoekt naar erfgenamen in registers en laat zo nodig genealogisch onderzoek doen.

Is de nalatenschap groot genoeg om de kosten van onderzoek en afwikkeling te dragen, dan kan het de rechtbank verzoeken de Staat als vereffenaar te benoemen. De kosten komen ten laste van de nalatenschap, niet van degene die meldt. Domeinen Roerende Zaken, onderdeel van het ministerie van Financiën, verkoopt roerende zaken van de Staat en kan bijvoorbeeld worden ingeschakeld voor een auto. De afwikkeling zelf ligt bij het Rijksvastgoedbedrijf.

De huurwoning en de inboedel

Woonde de overledene alleen in een huurwoning en zet niemand de huur voort, dan eindigt de huurovereenkomst van rechtswege aan het eind van de tweede maand na het overlijden (art. 7:268 lid 6 BW). Tot dan loopt de huur door als schuld van de nalatenschap.

De inboedel is daarmee niet van de verhuurder geworden. Een verhuurder die de woning openbreekt, de sloten vervangt en alles afvoert, loopt het risico aansprakelijk te worden tegenover erfgenamen die later opduiken. De zorgvuldige route is een vereffenaar laten benoemen of de nalatenschap melden bij het Rijksvastgoedbedrijf. Moet er toch eerder iets gebeuren, leg dan vast wat er in de woning stond, bij voorkeur door een deurwaarder met foto’s.

Gooi ook niets weg voordat er is gekeken: tussen de papieren zitten vaak bankafschriften, polissen of een testament.

De uitvaart als niemand die regelt

Regelt niemand de uitvaart, dan moet de burgemeester daarvoor zorgen (art. 21 Wet op de lijkbezorging). De gemeente laat een eenvoudige begrafenis of crematie verzorgen en betaalt die voor.

De kosten van een uitvaart die past bij de omstandigheden zijn een schuld van de nalatenschap (art. 4:7 lid 1 onder b BW) en gaan voor op gewone schulden. De gemeente kan ze verhalen als er geld in de nalatenschap zit, en dat geldt ook voor een familielid dat de uitvaart heeft betaald. Wie uit eigen middelen betaalt, aanvaardt daarmee de nalatenschap niet. Wie betaalt van de rekening van de overledene, moet voorzichtiger zijn, omdat dat onder omstandigheden als zuivere aanvaarding kan worden uitgelegd.

De positie van schuldeisers en de rangorde

Voor schuldeisers is een vereffenaar vaak de enige manier om nog iets te ontvangen. Hij betaalt in een vaste volgorde. Eerst schuldeisers met een hypotheek of pandrecht, dan de kosten van de vereffening inclusief zijn loon, daarna belastingschulden en schuldeisers met een voorrecht, zoals de uitvaartkosten. Pas dan komen gewone schuldeisers, zoals de verhuurder en de energieleverancier. Is er niet genoeg, dan krijgen zij ieder een gelijk percentage.

De vereffenaar legt een rekening en verantwoording met een uitdelingslijst ter inzage (art. 4:218 BW). Binnen een maand na de bekendmaking kan iedere belanghebbende in verzet komen. Wie zich pas meldt nadat de uitdelingslijst verbindend is, kan zich alleen nog verhalen op wat er dan over is (art. 4:220 lid 2 BW).

De Staat als laatste verkrijger

Heeft iemand werkelijk geen erfgenamen, dan verkrijgt de Staat de goederen van de nalatenschap op het moment van overlijden (art. 4:189 BW). De Staat betaalt de schulden niet uit eigen middelen; schuldeisers worden alleen voldaan uit wat de nalatenschap oplevert.

Eindigt een vereffening met een overschot, maar zijn er geen erfgenamen, is niet bekend of die er zijn of willen zij de goederen niet ontvangen, dan geeft de vereffenaar het overschot aan de Staat af (art. 4:226 lid 1 BW). Geld gaat dan meestal naar de consignatiekas van het ministerie van Financiën. Wordt het binnen twintig jaar na het overlijden door niemand opgeëist, dan vervalt het definitief aan de Staat (art. 4:226 lid 4 BW).

Als er later toch een erfgenaam opduikt

Loopt de vereffening nog, dan kan een erfgenaam die alsnog in beeld komt, zich melden en kiezen of hij aanvaardt of verwerpt. Zodra alle erfgenamen het beheer hebben aanvaard en de gemaakte vereffeningskosten hebben voldaan, eindigt de vereffening (art. 4:225 lid 2 BW).

Is het overschot al aan de Staat afgegeven, dan kan de erfgenaam zijn aandeel binnen de termijn van twintig jaar opeisen, in de regel met een verklaring van erfrecht. Wie eerder heeft verworpen, kan niet terugkomen: die keuze is onherroepelijk (art. 4:190 lid 4 BW).

Wat de vereffening kost

De kosten komen in de eerste plaats uit de nalatenschap. De benoemde vereffenaar heeft recht op loon, dat de kantonrechter vaststelt op basis van een gespecificeerde urenregistratie (art. 4:206 lid 3 BW). Daarnaast zijn er kosten voor publicaties, taxaties, ontruiming en eventueel genealogisch onderzoek.

De verzoeker draagt de kosten van het verzoekschrift: griffierecht en de advocaat. Schat daarom vooraf in wat de nalatenschap waard is. Bij een boedel zonder baten is moeilijk een vereffenaar te vinden, en soms neemt een belanghebbende diens kosten daarom zelf voor zijn rekening. Blijken de baten tijdens de vereffening te gering, dan kan de kantonrechter een kosteloze vereffening of de opheffing ervan bevelen (art. 4:209 BW).

Familie die heeft verworpen en toch iets wil

Wie verwerpt, wordt geacht nooit erfgenaam te zijn geweest. Hij heeft geen recht meer op de goederen, ook niet op de trouwring van zijn moeder of het fotoalbum van zijn vader. Zie erfenis verwerpen. Wel kunt u in overleg gaan met de vereffenaar of het Rijksvastgoedbedrijf. Voor persoonlijke spullen zonder geldwaarde is vaak ruimte, en zaken met waarde kunt u soms overnemen tegen de getaxeerde waarde. Neem nooit zelf spullen mee uit de woning.

Wat wij in de praktijk regelmatig zien, is verwerpen zonder overzicht, terwijl er later een spaarrekening of polis blijkt te zijn. Wie nog niet heeft gekozen, heeft een tussenweg: beneficiair aanvaarden. U bent dan erfgenaam, maar niet met uw eigen vermogen aansprakelijk voor de schulden. Zie ook een erfenis met schulden.

Een voorbeeld van begin tot eind

Stel: een alleenstaande man van 78 overlijdt in zijn huurwoning. Hij had geen partner of kinderen, en zijn ouders en enige broer zijn overleden. De twee kinderen van die broer zijn via plaatsvervulling zijn erfgenamen. Zij zien een stapel aanmaningen en verwerpen. Verdere familie binnen de zesde graad is er niet, en er is geen testament. De gemeente laat een eenvoudige crematie verzorgen voor 4.100 euro.

De woningcorporatie meldt de nalatenschap bij het Rijksvastgoedbedrijf. Er blijkt een spaarrekening te zijn met 21.000 euro en een uitvaartpolis van 2.500 euro. Daartegenover staan 2.300 euro huur tot het eind van de tweede maand na het overlijden, een energierekening van 600 euro en een schuld bij een postorderbedrijf van 1.900 euro.

De Staat wordt als vereffenaar benoemd. Na de vereffeningskosten worden de crematiekosten van de gemeente betaald en daarna de corporatie, de energieleverancier en het postorderbedrijf, alle drie volledig. Er blijft ruim 9.000 euro over, dat aan de Staat valt. Hadden neef en nicht beneficiair aanvaard, dan was dat bedrag naar hen gegaan, zonder risico voor hun eigen vermogen. Zie ook nalatenschap regelen als alleenstaande.

Een zorgvuldige afwikkeling, ook als niemand zich meldt

Een onbeheerde nalatenschap voelt voor betrokkenen vaak als een vacuüm. De wet biedt een duidelijke route: een vereffenaar die beheert, de schulden in de juiste volgorde betaalt en naar erfgenamen zoekt.

Wat die route goed laat verlopen, is een zorgvuldig begin. Stel vast wie de erfgenamen zijn, raadpleeg de registers, laat niets uit de woning verdwijnen en kies bewust tussen verwerpen en beneficiair aanvaarden.

Van Zinnicq Bergmann staat sinds 1870 naast cliënten in Noord-Brabant en daarbuiten. Bent u schuldeiser, verhuurder of familielid en wilt u weten welke stappen er mogelijk zijn bij een nalatenschap die niemand oppakt, neemt u dan gerust telefonisch contact met ons op.