Erfbelasting besparen: wat mag wel en wat niet

Erfbelasting besparen is mogelijk, maar bijna alles wat werkelijk verschil maakt moet bij leven gebeuren. Na een overlijden is de speelruimte klein: dan gaat het nog om een juiste waardering en om een volledige opgave van de schulden. De grote keuzes liggen daarvoor, in het testament en in wat iemand tijdens leven overdraagt.

Er is daarbij een gezond onderscheid te maken. Aan de ene kant staan de mogelijkheden die de wetgever uitdrukkelijk heeft geboden: jaarlijkse schenkingen, de bedrijfsopvolgingsregeling, het benutten van vrijstellingen van kinderen en kleinkinderen. Aan de andere kant staan constructies die op papier fraai lijken, maar die de verhoudingen binnen een familie belasten of die bij nader inzien niet houdbaar zijn.

Hieronder zetten wij de routes op een rij die in de praktijk het meest opleveren, met per route de aandachtspunten. Wij zijn daarbij eerlijk over wat een maatregel wel en niet doet, want een besparing die tot een geschil tussen kinderen leidt, is duur betaald.

Jaarlijks schenken binnen de vrijstelling

De bekendste route is ook de eenvoudigste. Ouders mogen hun kinderen ieder jaar een bedrag schenken zonder dat daarover schenkbelasting verschuldigd is. Wie dat consequent doet, verkleint het vermogen dat later in de nalatenschap valt.

Het effect zit in de herhaling. Een jaarlijkse schenking aan drie kinderen, over een reeks jaren volgehouden, haalt een aanzienlijk bedrag uit de nalatenschap. Bij een tarief van 10 of 20 procent scheelt dat later een navenant bedrag aan erfbelasting.

Twee aandachtspunten. Schenk niet meer dan u kunt missen, want het geld is echt weg en de eigen oude dag moet betaalbaar blijven. En houd de schenkingen aan alle kinderen in evenwicht, of leg vast waarom dat niet zo is. Ongelijke schenkingen zijn een van de meest voorkomende oorzaken van een erfgeschil. Zie ook schenking bij leven.

Schenken op papier

Wie vermogen wil overdragen maar het geld nu nog niet kwijt kan, bijvoorbeeld omdat het in de woning zit, kan schenken op papier. U erkent dan schuldig te zijn aan uw kind, zonder dat er geld overgaat. Bij overlijden is die schuld aftrekbaar van de nalatenschap.

Er zijn strikte voorwaarden. De schenking moet in een notariële akte worden vastgelegd en er moet jaarlijks daadwerkelijk rente worden betaald aan het kind. Wordt die rente niet betaald, dan valt de schenking bij overlijden alsnog in de nalatenschap en is het hele voordeel verdwenen.

Dat laatste gaat in de praktijk regelmatig mis. Ouders maken de akte op, betalen de eerste jaren netjes en vergeten het daarna. Zet de betaling daarom vast op een periodieke overboeking en bewaar de afschriften.

Kleinkinderen in het testament betrekken

Ieder kleinkind heeft een eigen vrijstelling van 26.230 euro. Door hen in het testament een legaat toe te kennen, benut u die vrijstellingen en verlaagt u tegelijk de verkrijging van de kinderen, die anders in een hogere schijf terecht zouden komen.

Het tarief voor kleinkinderen is wel hoger: 18 in plaats van 10 procent in de eerste schijf. Tot het bedrag van de vrijstelling maakt dat niet uit, want daarover wordt niets geheven. Daarboven wel. De besparing zit dus vooral in het benutten van de vrijstelling zelf. Zie erfbelasting en kleinkinderen.

Denk hierbij ook aan minderjarige kleinkinderen. Een legaat aan een kind onder de achttien komt onder beheer van de ouders of onder bewind, en dat vraagt om een bepaling in het testament.

De vorm van het testament

Bij grotere vermogens is de vorm van het testament vaak belangrijker dan de losse schenkingen. Met de wettelijke verdeling blijft alles bij de langstlevende en wordt er bij het tweede overlijden opnieuw geheven over hetzelfde vermogen.

Er zijn testamentvormen die daarop inspelen, bijvoorbeeld door de vordering van de kinderen te vergroten zodat hun vrijstelling nu al wordt benut, of door de langstlevende een vruchtgebruik toe te kennen in plaats van de eigendom. Welke vorm gunstig uitpakt, hangt af van de omvang van het vermogen en van de leeftijd van de langstlevende.

Belangrijk is dat de fiscale winst niet ten koste gaat van de zekerheid van degene die achterblijft. Een testament dat de langstlevende in een krappe positie brengt om later belasting te besparen, is zelden een goed testament. Zie testament opstellen.

Voor ondernemers: de bedrijfsopvolgingsregeling

Wie een onderneming heeft, kan met de bedrijfsopvolgingsregeling de grootste besparing behalen. De eerste 1,5 miljoen euro aan ondernemingsvermogen blijft volledig buiten de heffing en over het meerdere geldt een vrijstelling van 75 procent.

Daar staan strenge voorwaarden tegenover, waaronder een bezitseis aan de kant van de erflater en een voortzettingseis van drie jaar aan de kant van de opvolger. Ook moet het gaan om echt ondernemingsvermogen en niet om beleggingen. Zie de bedrijfsopvolgingsregeling.

Wat een schenking doet met de legitieme portie

Schenken verlaagt de nalatenschap, maar het haalt schenkingen niet uit beeld. Bij de berekening van de legitieme portie worden bepaalde schenkingen namelijk weer bij de nalatenschap opgeteld.

Dat raakt vooral situaties waarin één kind aanzienlijk meer heeft gekregen dan de anderen, of waarin een kind is onterfd. Het benadeelde kind kan dan zijn legitieme portie inroepen, en die wordt berekend over een grondslag waarin de schenkingen zijn meegeteld.

Voor schenkingen aan kinderen geldt dat zij in beginsel altijd meetellen, ongeacht hoe lang geleden zij zijn gedaan. Voor schenkingen aan anderen geldt een beperkter tijdvak.

De praktische les is dat schenken en verdelen bij elkaar horen. Wie fiscaal optimaliseert zonder naar de verhoudingen tussen de kinderen te kijken, verplaatst het probleem naar de afwikkeling. Zie schenkingen en de legitieme portie.

Nalaten aan een goed doel

Een instelling met een ANBI-status betaalt geen erfbelasting. Wie een deel van zijn vermogen aan een goed doel wil nalaten, laat dus effectief het volledige bedrag aankomen, terwijl bij een verre verwant of een vriend 30 tot 40 procent zou worden geheven.

Controleer wel of de instelling die status daadwerkelijk heeft. Een lokale vereniging of stichting zonder ANBI-status valt gewoon in de groep overige verkrijgers.

Wanneer besparen niet loont

Niet elke nalatenschap vraagt om maatregelen. Bij een vermogen dat ruim binnen de vrijstellingen van de erfgenamen blijft, is er simpelweg niets te besparen en kost elke constructie meer dan zij oplevert.

Een voorbeeld. Een weduwe met twee kinderen en een vermogen van 90.000 euro. Ieder kind verkrijgt 45.000 euro, na de vrijstelling van 26.230 euro blijft 18.770 euro belast tegen 10 procent, dus 1.877 euro per kind. Een notariële akte voor schenken op papier kost al snel een deel van dat bedrag, en dan is er nog jaarlijks rente te betalen.

Er is een tweede situatie waarin terughoudendheid past: wanneer u het vermogen zelf nog nodig kunt hebben. Zorgkosten, een langere levensverwachting dan gedacht of een tegenvaller in de woningmarkt kunnen ervoor zorgen dat wat u wegschonk, node wordt gemist.

Ons advies is om te beginnen met een rekensom. Wat zou er zonder maatregelen aan erfbelasting worden betaald? Is dat bedrag bescheiden, richt de aandacht dan op wat er wel toe doet: een testament dat past bij uw gezin, een duidelijke aanwijzing van wie wat krijgt en een executeur die de afwikkeling kan doen.

Wat na het overlijden nog kan

De ruimte is beperkt, maar niet nul. Twee punten verdienen altijd aandacht.

Het eerste is de waardering van de woning. U mag kiezen tussen de WOZ-waarde van het jaar van overlijden en die van het jaar daarna. In een dalende markt levert de tweede keuze een lagere grondslag op. Zie de WOZ-waarde en de erfbelasting.

Het tweede is de volledigheid van de schulden. Openstaande rekeningen, belastingschulden en de kosten van de uitvaart verlagen de nalatenschap. Wie die posten niet opgeeft, betaalt over een te hoog bedrag. Zie aftrekposten erfbelasting.

Waar wij voor waarschuwen

De 180-dagenregeling maakt een populaire route zinloos. Schenkingen die binnen 180 dagen voor het overlijden zijn gedaan, worden alsnog bij de nalatenschap geteld. Wie in de laatste maanden nog snel vermogen overhevelt, bereikt daarmee niets.

Een tweede aandachtspunt is de legitieme portie. Schenkingen aan één kind tellen mee bij de berekening van de aanspraak van de andere kinderen. Een schenking die fiscaal gunstig lijkt, kan zo alsnog tot een vordering leiden.

Ten slotte: constructies die alleen bestaan om belasting te ontlopen en die geen enkel ander doel dienen, houden geen stand. Wees terughoudend met adviezen die te mooi klinken en laat een voorstel altijd toetsen voordat er een akte wordt gepasseerd.

Wat schenken over een reeks jaren oplevert

De jaarlijkse schenking is onopvallend, maar over een langere periode is zij de maatregel met het grootste effect. Het rekenvoorbeeld hieronder maakt dat concreet.

Stel: twee ouders schenken hun drie kinderen ieder jaar het bedrag dat vrijgesteld is. Over tien jaar verlaat er zo een aanzienlijk vermogen de nalatenschap, zonder dat er ooit schenkbelasting is betaald. Zou datzelfde bedrag pas bij overlijden zijn vererfd, dan was er over het deel boven de vrijstelling 10 of 20 procent verschuldigd geweest.

Het effect wordt groter naarmate de nalatenschap groter is, want dan komt een groter deel in de tweede schijf van 20 procent terecht. Bij een nalatenschap die ruim onder de vrijstellingen van de kinderen blijft, levert schenken fiscaal weinig op en gaat het vooral om het moment waarop het geld nuttig is.

Drie praktische punten. Maak het bedrag daadwerkelijk over, een afspraak op papier zonder betaling telt niet. Doe het ieder jaar opnieuw, want een niet benutte vrijstelling schuift niet door. En houd de overzichten bij, want bij de afwikkeling van de nalatenschap wordt gevraagd wat er is geschonken.

Levensverzekering en begunstiging

Een levensverzekering die tot uitkering komt door het overlijden wordt in beginsel belast alsof zij uit de nalatenschap komt. Dat verrast mensen, want het geld gaat rechtstreeks naar de begunstigde en komt nooit op de rekening van de overledene.

Er is een uitzondering die de moeite waard is. Is de premie volledig betaald uit het eigen vermogen van de begunstigde, dan kan de uitkering buiten de heffing blijven. Dat vraagt om een polis die van meet af aan zo is opgezet, met een aantoonbare eigen betaling.

Bij een echtpaar in gemeenschap van goederen loopt dat vaak mis, omdat de premie dan uit gezamenlijk vermogen komt. Wie deze route wil gebruiken, moet dat vooraf goed inrichten en niet achteraf willen repareren.

Datzelfde geldt voor een overlijdensrisicoverzekering bij een hypotheek. Die kan zo worden vormgegeven dat de uitkering de schuld aflost zonder dat er belasting over verschuldigd is, maar alleen als de begunstiging en de premiebetaling kloppen. Zie ook huis erven met hypotheek.

Twee overlijdens en dezelfde belasting

Bij een echtpaar met kinderen wordt hetzelfde vermogen doorgaans twee keer belast: één keer bij het overlijden van de eerste ouder en één keer bij dat van de tweede. Dat is de belangrijkste reden waarom testamenten bij grotere vermogens verschil maken.

Bij de wettelijke verdeling gaat vrijwel alles naar de langstlevende, die ruim binnen zijn of haar vrijstelling blijft. De kinderen worden belast over hun vordering, maar die vordering is contant gemaakt en dus lager dan het nominale bedrag. Bij het tweede overlijden komt het volledige restant alsnog aan bod, en dan zijn er geen vrijstellingen meer om te benutten.

Testamentvarianten spelen daarop in. Zij maken de vordering van de kinderen groter, zodat hun vrijstelling nu al wordt gebruikt, of zij werken met een rente die de vordering laat aangroeien ten laste van de langstlevende. Wat gunstig is, hangt af van de omvang van het vermogen en van hoeveel jaar er naar verwachting tussen beide overlijdens zit. Laat dat doorrekenen in plaats van een standaardvorm te kiezen.

De uitsluitingsclausule: bescherming in plaats van besparing

Een uitsluitingsclausule bespaart geen erfbelasting, maar zij voorkomt wel dat wat u nalaat of schenkt bij een scheiding in de gemeenschap van de schoonfamilie valt. Voor veel ouders weegt dat zwaarder dan een fiscaal voordeel.

De clausule neemt u op in het testament of in de schenkingsakte. Zij werkt alleen als zij vooraf is opgenomen, dus achteraf toevoegen kan niet. Zie de uitsluitingsclausule.

Hetzelfde geldt voor een testamentair bewind. Dat beschermt een erfdeel tegen schuldeisers, tegen onverstandige beslissingen of tegen een kind dat er nog niet mee om kan gaan. Ook dat is geen fiscale maatregel, maar in de praktijk vaak belangrijker.

Een plan dat ook uitvoerbaar is

Een besparingsplan werkt alleen wanneer het jaren wordt volgehouden en wanneer de administratie klopt. Dat klinkt vanzelfsprekend, maar het is precies waar het misgaat.

Jaarlijkse schenkingen moeten daadwerkelijk worden overgemaakt en niet alleen worden afgesproken. Een schenking op papier vereist ieder jaar een rentebetaling. Een uitsluitingsclausule moet in elke akte staan en niet alleen in de eerste. En bij alle drie geldt: bewaar de stukken, want tien jaar later moet iemand anders kunnen zien wat er is gebeurd.

Ons advies is om één keer per paar jaar de balans op te maken. Klopt het testament nog bij de samenstelling van het gezin, worden de schenkingen nog uitgevoerd zoals bedoeld, en zijn de bedragen nog passend bij het vermogen? Die controle kost weinig tijd en voorkomt dat een goed opgezet plan halverwege stilvalt.

De woning en de eigen oude dag

De woning is voor de meeste mensen het grootste vermogensbestanddeel, en dus de eerste plek waar aan besparen wordt gedacht. Juist daar is voorzichtigheid op zijn plaats.

Het huis alvast op naam van de kinderen zetten en er zelf blijven wonen, klinkt aantrekkelijk maar pakt vrijwel altijd verkeerd uit. Er is overdrachtsbelasting verschuldigd, er kan schenkbelasting spelen, en blijft u er wonen zonder een zakelijke vergoeding te betalen, dan telt de woning bij uw overlijden alsnog mee voor de erfbelasting. U betaalt dan twee keer en heeft intussen de zeggenschap over uw eigen huis opgegeven.

Een tweede aandachtspunt is de eigen oude dag. Wie flink schenkt en later zorg nodig heeft, kan in de knel komen. De eigen bijdrage voor zorg kijkt naar vermogen en inkomen, en geschonken vermogen is weg. Schenk daarom nooit meer dan u werkelijk kunt missen, en houd rekening met een periode waarin de kosten hoger liggen dan nu.

Wat wel goed werkt is de combinatie van bescheiden jaarlijkse schenkingen en een testament dat de vrijstellingen benut. Dat levert over de jaren een aanzienlijk bedrag op zonder dat u iets uit handen geeft waar u zelf nog van afhankelijk bent.

Praten met de kinderen

Het onderdeel dat in geen enkel fiscaal advies staat maar dat de uitkomst het sterkst bepaalt, is het gesprek binnen de familie.

Schenkingen komen bij de afwikkeling van de nalatenschap hoe dan ook boven tafel. Wie gedurende twintig jaar aan één kind meer heeft geschonken dan aan de anderen, ziet dat terug in de discussie over de verdeling en mogelijk in een beroep op de legitieme portie. Dat hoeft geen probleem te zijn, mits iedereen wist wat er gebeurde en waarom.

Wij adviseren om drie dingen uit te spreken. Wat u schenkt en aan wie. Waarom u eventueel ongelijk verdeelt, bijvoorbeeld omdat één kind eerder is geholpen bij de aankoop van een huis. En wat u met het testament beoogt, zeker wanneer daar een kleinkindlegaat of een bewind in staat.

Dat gesprek is niet altijd gemakkelijk, maar het is aanzienlijk gemakkelijker dan de discussie die er anders na uw overlijden komt, wanneer u het niet meer kunt uitleggen. Zie een erfgeschil.

Kiezen wat bij uw familie past

De meeste mensen die ons hierover benaderen, willen niet zozeer het maximale besparen. Zij willen dat hun nabestaanden straks niet in de knel komen en dat de verhoudingen goed blijven. Dat is een verstandig uitgangspunt, want het fiscaal optimale plan is lang niet altijd het plan dat rust brengt.

Ons advies is om te beginnen bij de vraag wat u wilt dat er gebeurt, en pas daarna te kijken hoe dat fiscaal het beste kan worden vormgegeven. In die volgorde komen de meeste oplossingen vanzelf op tafel.

Van Zinnicq Bergmann staat sinds 1870 naast cliënten in Noord-Brabant en daarbuiten. Denkt u na over schenken, over een testament of over de overdracht van een onderneming, neemt u dan gerust telefonisch contact met ons op om uw situatie te bespreken.