Erfbelasting

Wie een erfenis ontvangt, krijgt vroeg of laat te maken met erfbelasting. Het is de belasting die de Belastingdienst heft over alles wat u van een overledene verkrijgt, en zij raakt bijna iedere nalatenschap. Toch is het lang niet altijd zo dat er ook daadwerkelijk iets betaald moet worden. Of dat gebeurt, hangt af van twee dingen: wat u erft en wie u was voor de overledene. Een partner erft onder heel andere voorwaarden dan een neef, een goede vriend of een buurman.

De regels staan in de Successiewet 1956. Die wet werkt met vrijstellingen en met tariefgroepen. Blijft uw verkrijging onder de vrijstelling die voor u geldt, dan betaalt u niets. Komt u daarboven, dan wordt over het meerdere een percentage berekend dat oploopt naarmate de familieband verder weg staat. Kinderen betalen het laagste tarief, verre verwanten en niet-verwanten het hoogste.

Op deze pagina zetten wij het hele onderwerp op een rij: wie belastingplichtig is, welke bedragen en percentages op dit moment gelden, binnen welke termijn u aangifte moet doen, wanneer de aanslag komt en wat u kunt doen als het geld er nog niet is. Per onderdeel verwijzen wij door naar een artikel waarin dat onderwerp verder wordt uitgewerkt.

Wat is erfbelasting precies?

Erfbelasting is een verkrijgingsbelasting. Dat betekent dat niet de nalatenschap wordt belast, maar wat ieder afzonderlijk daaruit ontvangt. Erven vier kinderen samen een nalatenschap van 400.000 euro, dan wordt er niet één keer belasting geheven over dat bedrag. Er worden vier berekeningen gemaakt, elk over 100.000 euro, elk met een eigen vrijstelling en een eigen tarief.

Dat onderscheid heeft gevolgen die in de praktijk vaak pas laat opvallen. Iemand die een klein deel erft maar geen familie is van de overledene, kan procentueel meer betalen dan een kind dat een veel groter deel krijgt. De omvang van de nalatenschap zegt op zichzelf dus weinig over de belastingdruk.

Belastingplichtig is degene die verkrijgt. Dat zijn de erfgenamen, maar ook iemand die alleen een legaat ontvangt, bijvoorbeeld een geldbedrag of een sieraad. Hoe dat voor een legataris uitpakt, staat in ons artikel over legaat en erfbelasting.

De heffing knoopt aan bij de woonplaats van de overledene. Woonde hij of zij in Nederland, dan is er Nederlandse erfbelasting verschuldigd, ook als de erfgenaam in het buitenland woont en ook over vermogen dat in het buitenland staat.

Wie betaalt erfbelasting en wie niet?

Iedere verkrijger betaalt in beginsel zelf. De aanslag komt op naam van de erfgenaam of legataris, niet op naam van de nalatenschap. Daarop bestaan drie belangrijke uitzonderingen.

De eerste is de vrijstelling. Wie onder zijn of haar vrijstelling blijft, betaalt niets. Voor een partner ligt die grens zo hoog dat er in veel nalatenschappen aan de kant van de langstlevende niets te betalen valt.

De tweede is het legaat vrij van recht. Een erflater kan in het testament bepalen dat de erfgenamen de belasting over een legaat voor hun rekening nemen. De legataris ontvangt dan het volle bedrag.

De derde is de ANBI-status. Laat iemand na aan een goed doel dat door de Belastingdienst is aangemerkt als algemeen nut beogende instelling, dan is die verkrijging vrijgesteld. Datzelfde geldt voor sociaal belang behartigende instellingen.

Bijzonder is de positie van kinderen bij de wettelijke verdeling. Zij krijgen een vordering op de langstlevende die pas opeisbaar is na diens overlijden, maar zij zijn wel meteen belastingplichtig. Wat dat betekent, leest u bij erfbelasting over het kindsdeel.

De vrijstellingen op een rij

De vrijstelling is het bedrag dat u belastingvrij mag ontvangen. Ligt uw verkrijging daaronder of is zij precies gelijk, dan betaalt u geen erfbelasting. Komt u erboven, dan wordt alleen over het meerdere geheven. De bedragen worden jaarlijks bijgesteld.

De partnervrijstelling is de hoogste, maar zij is niet onaantastbaar. Heeft de langstlevende recht op een nabestaandenpensioen, dan wordt de helft van de waarde daarvan van de vrijstelling afgetrokken. Dat heet imputatie. Er blijft altijd een minimumvrijstelling over. Hoe die berekening verloopt, leest u bij erfbelasting voor de partner. De volledige uitleg per groep staat in het artikel over de vrijstelling erfbelasting.

De tarieven en de schijfgrens

Boven de vrijstelling gelden twee schijven. Tot een verkrijging van 158.669 euro geldt het lage percentage van uw tariefgroep, daarboven het hoge. De schijfgrens wordt per verkrijger toegepast, niet per nalatenschap.

Het verschil tussen de groepen is groot. Een kind dat 100.000 euro erft, houdt na vrijstelling 73.770 euro over waarover 10 procent wordt geheven. Een goede vriend die precies hetzelfde bedrag krijgt, betaalt 30 procent over 97.231 euro. In het eerste geval gaat er ruim 7.000 euro naar de Belastingdienst, in het tweede geval bijna 29.000 euro. De rekenwijze staat stap voor stap uitgewerkt bij erfbelasting berekenen.

Waarover wordt precies geheven?

De grondslag is de waarde van alle bezittingen op de dag van overlijden, verminderd met de schulden. Tot de bezittingen behoren de woning, het banksaldo, beleggingen, de inboedel, een auto en een eventueel bedrijf. Vorderingen op anderen tellen ook mee.

Voor de eigen woning geldt een bijzondere regel: de waarde wordt bepaald op de WOZ-waarde en niet op wat het huis bij verkoop opbrengt. U mag kiezen tussen de WOZ-waarde van het jaar van overlijden en die van het jaar erna. Dat is geen detail, want die keuze kan duizenden euro’s schelen. Wij werken dit uit bij de WOZ-waarde en de erfbelasting.

Aan de schuldenkant mogen onder meer de hypotheek, openstaande rekeningen, belastingschulden en de kosten van de uitvaart worden afgetrokken. Niet alles telt mee, en juist daar gaat het in aangiften regelmatig mis. Zie aftrekposten erfbelasting. Voor de inboedel geldt dat u de werkelijke waarde opgeeft, en dat is doorgaans veel minder dan de aanschafprijs. Ook dat lichten wij apart toe bij de waarde van de inboedel.

De aangifte en de termijn van 20 maanden

Voor overlijdens vanaf 2026 geldt een aangiftetermijn van 20 maanden. Dat is een aanzienlijke verruiming, want tot en met 2025 moest de aangifte binnen 8 maanden binnen zijn. De achtergrond is praktisch: erfgenamen hebben vaak tijd nodig om de omvang van de nalatenschap in beeld te krijgen, zeker als er een woning verkocht moet worden of als de administratie onvolledig is.

Aan die verruiming zit ook de belastingrente vast. Die begint pas te lopen als er na 20 maanden nog geen volledige aangifte is gedaan. Wie binnen de termijn blijft, houdt daar dus geen last van. Lukt het toch niet, dan kunt u in bijzondere gevallen om uitstel vragen, met opgaaf van redenen.

Meestal doet de notaris of een gemachtigde de aangifte namens alle erfgenamen samen. Dat mag, maar het ontslaat u niet van uw eigen verantwoordelijkheid: de aanslag komt op uw naam. De volledige gang van zaken staat bij aangifte erfbelasting.

Betalen terwijl het geld nog vastzit

Een terugkerend probleem is dat de aanslag komt op een moment waarop het vermogen nog niet beschikbaar is. Het geld zit in een woning die nog te koop staat, of in een vordering die pas over jaren opeisbaar wordt. Toch moet er betaald worden.

De Belastingdienst kent daarvoor regelingen. U kunt uitstel van betaling vragen, en in bepaalde situaties is een betalingsregeling mogelijk. Bij een geërfde woning bestaat een aparte regeling zolang die nog niet is verkocht. Hoe u dat aanvraagt en waar u op moet letten, staat bij uitstel van betaling en bij erfbelasting betalen.

Erfbelasting beperken: wat kan wel en wat niet

Er is legaal het nodige mogelijk om de druk te verlagen, maar dat moet bij leven gebeuren. Na een overlijden is de ruimte beperkt tot een juiste waardering en een volledige opgave van de schulden.

Bij leven zijn schenken, schenken op papier en een goed doordacht testament de bekendste routes. Voor ondernemers is er de bedrijfsopvolgingsregeling, waarmee een onderneming onder voorwaarden grotendeels buiten de heffing blijft. Wij behandelen die mogelijkheden bij erfbelasting besparen en bij de bedrijfsopvolgingsregeling. Over schenken tijdens leven leest u meer bij schenking en erfrecht.

Waar wij voor waarschuwen zijn constructies die op papier aantrekkelijk lijken maar de verhoudingen binnen een familie belasten. Een schenking aan één kind zonder dat de anderen ervan weten, komt bij de afwikkeling alsnog boven tafel en werkt door in de legitieme portie.

Als erfgenamen het onderling niet eens worden

Erfbelasting is zelden op zichzelf een geschil, maar zij maakt bestaande spanningen wel zichtbaar. Wie moet de aanslag voorschieten als de nalatenschap nog niet verdeeld is? Tegen welke waarde wordt de woning opgenomen als één van de kinderen erin blijft wonen? En wat als een erfgenaam weigert mee te werken aan de aangifte?

In die situaties helpt het om de cijfers eerst compleet te krijgen. Een boedelbeschrijving geeft iedereen hetzelfde beeld van wat er is. Blijft het schuren, dan leest u bij een erfgeschil welke stappen er zijn, van onderhandelen tot een procedure.

Twee keer heffen over hetzelfde vermogen

Bij een echtpaar met kinderen wordt hetzelfde vermogen doorgaans twee keer belast: één keer bij het overlijden van de eerste ouder en één keer bij dat van de tweede. Dat verrast mensen, maar het volgt uit het systeem: er zijn twee overlijdens en dus twee momenten waarop er wordt verkregen.

Bij het eerste overlijden blijft het meestal beperkt. De langstlevende blijft binnen de hoge partnervrijstelling en de kinderen worden belast over een vordering die contant is gemaakt en dus lager uitvalt dan het nominale bedrag.

Bij het tweede overlijden komt het restant aan bod. De vorderingen van de kinderen gaan er dan af, want dat zijn schulden van de langstlevende, maar over wat resteert wordt opnieuw geheven en dan zonder partnervrijstelling.

Dat is precies de reden waarom testamentvormen bij grotere vermogens verschil maken. Zij sturen op de vraag hoeveel er bij het eerste overlijden al bij de kinderen terechtkomt en hoeveel er tot het tweede blijft staan. Zie erfbelasting besparen.

Overlijden beide ouders kort na elkaar, dan bestaat er een tegemoetkoming waarmee de tweede heffing kan worden verminderd. Die wordt niet automatisch toegepast, u moet er in de aangifte om vragen.

De termijnen in één overzicht

Rond een nalatenschap lopen verschillende termijnen door elkaar. Zij hebben ieder een eigen startpunt en een eigen gevolg, en juist die vermenging zorgt voor onnodige onrust. Hieronder staan de belangrijkste op een rij.

De termijn voor het aanvaarden of verwerpen van een nalatenschap staat hier bewust niet tussen, want die is niet fiscaal en werkt heel anders. Zie daarvoor beneficiair aanvaarden.

Wie doet wat: notaris, executeur en advocaat

Rond de erfbelasting komen drie rollen langs, en de verwarring daarover kost erfgenamen regelmatig tijd en geld.

De notaris stelt testamenten op, geeft de verklaring van erfrecht af en verzorgt in veel gevallen de aangifte. Bij een overzichtelijke nalatenschap zonder conflict is dat de gebruikelijke route en is er verder niemand nodig.

De executeur is degene die de nalatenschap afwikkelt, als de erflater er een heeft benoemd. Hij beheert de goederen, betaalt de schulden en doet doorgaans ook de aangifte. Hij heeft daarbij een eigen verantwoordelijkheid: keert hij uit terwijl de erfbelasting nog niet is voldaan, dan kan hij daarvoor worden aangesproken. Zie de taken van de executeur.

De advocaat komt in beeld zodra er een geschil is, of dreigt. Bijvoorbeeld over de waardering van de woning of de onderneming, over een erfgenaam die niet meewerkt aan de aangifte, of over de vraag wie welke aanslag voorschiet. Ook bij een bezwaarprocedure tegen de aanslag zelf is juridische bijstand op zijn plaats. Zie notaris of advocaat bij een erfenis.

Die driedeling is geen strikte scheiding. In veel dossiers werken notaris en advocaat naast elkaar, waarbij de eerste de afwikkeling doet en de tweede de belangen van één erfgenaam behartigt.

De vijf fouten die wij het vaakst zien

Erfbelasting is geen ingewikkelde belasting, maar er zit een aantal valkuilen in die telkens terugkeren. Het loont om ze te kennen voordat de aangifte de deur uit gaat.

Rekenen met de verkoopprijs van de woning. De WOZ-waarde is de maatstaf, niet wat het huis opbrengt. In een stijgende markt scheelt dat aanzienlijk, in het voordeel van de erfgenamen.

De aftrekposten niet compleet maken. Openstaande rekeningen, een eigen bijdrage voor zorg, een aanslag inkomstenbelasting over het jaar van overlijden en het onverzekerde deel van de uitvaart drukken allemaal de nalatenschap.

De tariefgroep verkeerd inschatten. Vooral bij samenwoners, stiefkinderen en pleegkinderen loopt dat mis. Het verschil tussen de tweede en de derde groep is 20 procentpunt.

Verdelen voordat de belasting is voldaan. Wie het vermogen uitkeert en daarna een aanslag krijgt, moet het geld terughalen bij familieleden die het inmiddels hebben uitgegeven. Dat is een van de meest voorkomende oorzaken van gedoe achteraf.

De vordering nominaal opgeven. Een kindsdeel dat pas over jaren opeisbaar is, wordt contant gemaakt. Wie de volle waarde opgeeft, betaalt te veel.

Erfbelasting en de verdeling: twee verschillende sommen

Dit onderscheid is belangrijk genoeg om apart te benoemen. De erfbelasting rekent met eigen maatstaven: de WOZ-waarde voor de woning, de contante waarde voor een vordering, de verkoopwaarde voor de inboedel. De verdeling tussen erfgenamen rekent met de werkelijke waarde.

Het gevolg is dat er in één nalatenschap twee verschillende bedragen circuleren voor hetzelfde huis. Voor de aangifte 340.000 euro, voor de uitkoop van de mede-erfgenamen 375.000 euro. Beide kloppen, ieder in zijn eigen context.

Wie die twee door elkaar haalt, komt er onherroepelijk niet uit. De erfgenaam die het huis overneemt wil rekenen met de WOZ-waarde, de anderen met de taxatie. Dat gesprek loopt vast tot iemand het onderscheid uitlegt. Spreek daarom vooraf af welk cijfer waarvoor wordt gebruikt en leg dat vast. Zie erfenis verdelen.

Rust in de fiscale kant van een nalatenschap

Erfbelasting is voor de meeste mensen niet het moeilijkste onderdeel van een nalatenschap, maar wel het onderdeel met de meeste harde cijfers. Juist daarom loont het om vroeg te weten waar u staat: welke vrijstelling voor u geldt, in welke tariefgroep u valt en op welk moment er betaald moet worden. Met die drie gegevens is bijna elke situatie te overzien.

Loopt het anders, bijvoorbeeld omdat de waardering ter discussie staat of omdat erfgenamen het onderling niet eens worden over wie wat voorschiet, dan is een procedure zelden de eerste stap. In de meeste zaken die wij behandelen, ontstaat er ruimte zodra de cijfers volledig op tafel liggen en duidelijk is wat de wet bepaalt.

Van Zinnicq Bergmann staat sinds 1870 naast cliënten in Noord-Brabant en daarbuiten. Die ruim 150 jaar ervaring gebruiken wij om erfrechtelijke en fiscale vragen rond een nalatenschap kalm en zorgvuldig te behandelen. Heeft u een aanslag ontvangen waar u niet uitkomt, of wilt u bij het opstellen van een testament weten wat de gevolgen zijn voor uw nabestaanden, neemt u dan gerust contact met ons op. Wij denken graag met u mee.