Erfbelasting en kleinkinderen: vrijstelling en tarief

Veel grootouders willen iets nalaten aan hun kleinkinderen. Soms uit genegenheid, soms omdat de kinderen zelf al ruim in het vermogen zitten en het geld een generatie verder meer effect heeft. Fiscaal is dat interessant, maar het werkt net iets anders dan mensen verwachten.

Een kleinkind heeft namelijk dezelfde vrijstelling als een kind: 26.230 euro. Het tarief is echter hoger. Waar een kind 10 procent betaalt in de eerste schijf, betaalt een kleinkind 18 procent. In de tweede schijf is dat 20 tegenover 36 procent.

Dat maakt de afweging tweeledig. Tot het bedrag van de vrijstelling is een verkrijging door een kleinkind zonder meer gunstig, want daarover wordt niets geheven en er komt een extra vrijstelling bij. Daarboven wordt het duurder dan wanneer het kind zou erven. Hieronder leest u hoe u die twee kanten tegen elkaar afweegt.

Waarom grootouders hiervoor kiezen

De redenen om kleinkinderen te bedenken lopen uiteen, en zij bepalen welke vorm past.

De meest genoemde is fiscaal: iedere kleinkind brengt een eigen vrijstelling mee, waardoor er per saldo minder belasting wordt betaald over hetzelfde vermogen.

De tweede is timing. Kinderen van in de zestig hebben het geld vaak niet nodig, terwijl kleinkinderen aan het begin staan van een studie, een eerste woning of een gezin. Een generatie overslaan zet het vermogen daar waar het op dat moment verschil maakt.

De derde is persoonlijk. Een grootouder wil iets nalaten dat rechtstreeks bij de kleinkinderen terechtkomt, met een eigen bestemming, los van wat de kinderen ermee zouden doen.

Die derde reden is de enige die om een aanvullende bepaling vraagt. Wilt u werkelijk sturen waar het geld heen gaat, dan is een legaat onder bewind of met een leeftijdsgrens de aangewezen vorm. Zonder zo’n bepaling komt het bij een minderjarig kleinkind onder beheer van de ouders, en dat is precies wat sommige grootouders juist willen voorkomen.

Erven kleinkinderen automatisch?

Nee, niet zolang hun eigen ouder nog leeft. De wet werkt met groepen. Zijn er kinderen, dan erven die, en komen de kleinkinderen niet aan bod.

Dat verandert wanneer het kind eerder is overleden dan de grootouder. Dan treden de kleinkinderen in diens plaats en verdelen zij samen het erfdeel dat hun ouder zou hebben gekregen. Dat heet plaatsvervulling. Zie plaatsvervulling bij een erfenis en het versterferfrecht.

Wil een grootouder de kleinkinderen wél iets nalaten terwijl de kinderen nog leven, dan moet dat via een testament. Meestal gebeurt dat met een legaat: een vast bedrag per kleinkind, af te geven door de erfgenamen.

Het kleinkindlegaat als planningsinstrument

Het kleinkindlegaat is een van de eenvoudigste manieren om erfbelasting te beperken. De redenering is als volgt. Ieder kleinkind heeft een eigen vrijstelling van 26.230 euro. Wordt dat bedrag aan het kleinkind gelegateerd, dan komt het belastingvrij aan. Tegelijk verlaagt het de verkrijging van de kinderen, die daardoor mogelijk minder in de tweede schijf van 20 procent terechtkomen.

Bij vier kleinkinderen gaat het al om ruim honderdduizend euro dat buiten de heffing blijft. Dat is een aanzienlijke besparing voor een maatregel die niet meer vraagt dan een bepaling in het testament.

Let op de omvang. Wordt er meer dan de vrijstelling gelegateerd, dan betaalt het kleinkind over het meerdere 18 procent, terwijl het kind daarover 10 procent zou hebben betaald. Boven de vrijstelling is het dus juist ongunstiger. Zie ook erfbelasting besparen.

Rekenvoorbeeld

Een grootmoeder laat 400.000 euro na. Zij heeft twee kinderen en vier kleinkinderen.

Zonder legaat verkrijgt ieder kind 200.000 euro. Na aftrek van de vrijstelling van 26.230 euro blijft 173.770 euro belast. Daarvan valt 158.669 euro in de eerste schijf tegen 10 procent, dat is 15.866,90 euro, en 15.101 euro in de tweede schijf tegen 20 procent, dat is 3.020,20 euro. Per kind bijna 18.900 euro, samen ruim 37.700 euro.

Met een legaat van 26.230 euro aan ieder van de vier kleinkinderen gaat er 104.920 euro belastingvrij naar de volgende generatie. De kinderen verdelen dan 295.080 euro, ieder 147.540 euro. Na vrijstelling blijft 121.310 euro belast tegen 10 procent, dat is 12.131 euro per kind. Samen ruim 24.200 euro.

De besparing bedraagt in dit voorbeeld ongeveer 13.500 euro, terwijl er per saldo niets uit de familie verdwijnt. Het geld verschuift alleen naar de kleinkinderen.

Vrijstelling en tarief naast elkaar

Het onderscheid tussen de vrijstelling en het tarief is de kern van dit onderwerp. Hieronder staan beide voor een kind en een kleinkind naast elkaar, met de uitkomst bij drie verschillende bedragen.

Tot de vrijstelling is er geen verschil. Daarboven loopt het snel uiteen, en bij 150.000 euro betaalt het kleinkind bijna het dubbele. Dat is de reden waarom een kleinkindlegaat meestal precies op de vrijstelling wordt gezet en niet hoger.

Een legaat weigeren

Een legataris is niet verplicht om een legaat te aanvaarden. Een kleinkind kan het dus weigeren, en dat gebeurt in de praktijk soms, bijvoorbeeld omdat het de verhoudingen binnen de familie niet wil belasten.

Weigeren betekent dat het kleinkind niets verkrijgt en dus ook geen erfbelasting betaalt. Wat er dan met het bedrag gebeurt, hangt af van het testament. Staat er niets over, dan blijft het in de nalatenschap en komt het bij de erfgenamen terecht, meestal de kinderen.

Let op het verschil met verwerpen ten gunste van iemand anders. Wie een legaat weigert, kan niet bepalen waar het naartoe gaat. Wil een kleinkind het bedrag aan zijn eigen ouder laten toekomen, dan gebeurt dat alleen wanneer het testament daarin voorziet.

Een weigering moet ondubbelzinnig zijn. Doe dat schriftelijk en laat het vastleggen, zodat er achteraf geen discussie ontstaat over de vraag of het legaat is aanvaard. Zie afstand doen van een erfenis.

Kleinkinderen en de legitieme portie

Een legaat aan kleinkinderen gaat af van wat er voor de kinderen overblijft. Dat mag, maar er is een grens: kinderen hebben recht op hun legitieme portie, de helft van wat zij volgens de wet zouden hebben gekregen.

Bij een bescheiden legaat speelt dat niet. Kent u vier kleinkinderen ieder 26.230 euro toe uit een nalatenschap van vier ton, dan blijft er voor de kinderen ruim voldoende over. Wordt het legaat zo groot dat een kind onder zijn legitieme portie zakt, dan kan dat kind zijn aanspraak inroepen en moet er alsnog worden bijbetaald.

In de praktijk komt dat vooral voor wanneer een grootouder bewust één tak wil bevoordelen, bijvoorbeeld omdat de relatie met een van de kinderen moeizaam is. Dat kan, maar het vraagt om een zorgvuldig opgezet testament en om het besef dat een onterfd of benadeeld kind een vordering in geld houdt. Zie de legitieme portie berekenen en de legitieme portie inroepen.

Ongelijke aantallen kleinkinderen

Een legaat per kleinkind lijkt eerlijk, maar dat is het per tak niet. Heeft het ene kind drie kinderen en het andere geen, dan gaat er via de kleinkindlegaten drie keer 26.230 euro naar de ene tak en niets naar de andere. Het kind zonder kinderen ziet zijn erfdeel dalen zonder dat daar iets tegenover staat.

Er zijn drie manieren om daarmee om te gaan. De eerste is een vast bedrag per tak, dat binnen die tak wordt verdeeld over de kleinkinderen. De tweede is een compensatie voor het kind zonder kinderen, zodat de takken gelijk uitkomen. De derde is het gesprek: uitleggen wat u doet en waarom, zodat de keuze na uw overlijden niet als een verrassing komt.

Wat wij afraden is het onderwerp vermijden. Een legaat dat op papier fiscaal slim is maar dat binnen de familie als voortrekken wordt gelezen, kost uiteindelijk meer dan het oplevert.

Minderjarige kleinkinderen

Krijgt een kleinkind onder de achttien een legaat, dan kan het daar zelf niet over beschikken. Het beheer ligt bij de ouders, tenzij in het testament iets anders is bepaald.

Veel grootouders vinden dat geen prettige gedachte, zeker wanneer de relatie met een schoonzoon of schoondochter moeizaam is. Daarvoor bestaan twee oplossingen. De eerste is een testamentair bewind, waarbij een aangewezen bewindvoerder het vermogen beheert tot een leeftijd die de grootouder zelf bepaalt. De tweede is een uitsluitingsclausule, waarmee wordt voorkomen dat het legaat in een huwelijksgemeenschap valt.

Beide bepalingen zijn eenvoudig op te nemen en voorkomen veel discussie. Zie ook de wilsrechten van kinderen en de uitsluitingsclausule.

Het kleinkind dat nog niet geboren is

Een testament wordt vaak jaren voor het overlijden opgesteld, en in die tijd verandert de samenstelling van een familie. Er komen kleinkinderen bij, en soms is er een kind dat er nog geen heeft.

Een legaat aan de kleinkinderen die op het moment van overlijden in leven zijn, ondervangt dat. De formulering is bepalend: staat er een opsomming met namen, dan valt een later geboren kleinkind erbuiten. Staat er een omschrijving van de groep, dan doen zij allemaal mee.

Die keuze heeft ook een keerzijde. Een open formulering betekent dat u vooraf niet weet hoeveel legaten er zullen zijn en dus hoeveel er van de nalatenschap afgaat. Bij vier kleinkinderen is dat ruim honderdduizend euro, bij tien ruim twee ton.

Een middenweg is een maximumbedrag opnemen dat over de kleinkinderen wordt verdeeld, ongeacht hun aantal. Dan blijft het bedrag voorspelbaar en profiteren de kleinkinderen die er zijn. Nadeel is dat de vrijstelling per persoon dan niet volledig wordt benut.

Loop een testament met een kleinkindlegaat daarom eens per paar jaar na. Het is een korte controle die voorkomt dat de bepaling anders uitpakt dan bedoeld.

Schenken aan kleinkinderen bij leven

Naast het testament kunt u ook bij leven aan kleinkinderen schenken. Er geldt een jaarlijkse vrijstelling voor schenkingen aan iemand die geen kind is, en die kan elk jaar opnieuw worden benut.

Het voordeel van schenken bij leven is dat u het zelf meemaakt en dat u kunt sturen op het moment waarop het geld nodig is, bijvoorbeeld voor een studie of een eerste woning. Het nadeel is dat het geld weg is, dus schenk niet meer dan u kunt missen.

Let op de 180-dagenregeling: schenkingen die binnen 180 dagen voor het overlijden zijn gedaan, tellen alsnog mee voor de erfbelasting. Zie schenking en erfrecht.

Het legaat en de erfbelasting in de praktijk

Een kleinkindlegaat lijkt eenvoudig, maar rond de uitvoering komen elke keer dezelfde vragen terug.

Wie betaalt de erfbelasting over het legaat? In beginsel het kleinkind zelf. Blijft het legaat binnen de vrijstelling van 26.230 euro, dan is er niets verschuldigd en komt er ook geen aanslag. Wordt het hoger, dan ontvangt het kleinkind een eigen aanslag.

Wanneer moet het worden uitgekeerd? Een legaat wordt afgegeven door de erfgenamen. Zij doen dat doorgaans zodra de nalatenschap voldoende in kaart is en de erfbelasting is geregeld. Staat er in het testament een termijn, dan geldt die.

Wat als de nalatenschap kleiner is dan gedacht? Legaten gaan voor op de erfdelen, maar zij kunnen niet meer bedragen dan er is. Is de nalatenschap te klein, dan worden de legaten naar verhouding verminderd.

Telt het legaat mee voor de aangifte? Ja. Het wordt in de aangifte opgenomen als een verkrijging door het kleinkind, met diens vrijstelling en tarief. Zie aangifte erfbelasting.

Wat het voor de kinderen betekent

Een kleinkindlegaat gaat af van wat de kinderen krijgen. Meestal is dat geen probleem, omdat het bedrag binnen de familie blijft en de kinderen per saldo minder belasting betalen. Toch is het verstandig om erover te spreken.

Er zijn twee situaties waarin het wel gevoelig ligt. De eerste is een ongelijk aantal kleinkinderen: het ene kind heeft er drie, het andere geen. Dan verschuift er per tak een ongelijk bedrag. De tweede is een kind dat het geld zelf nodig heeft.

In beide gevallen is een gesprek vooraf beter dan een verrassing achteraf. Wie dat niet wil, kan in het testament een compensatie opnemen zodat de takken gelijk uitkomen.

Plaatsvervulling in de praktijk

Is een kind eerder overleden dan de grootouder, dan treden de kleinkinderen van rechtswege in diens plaats. Zij verdelen samen het erfdeel dat hun ouder zou hebben gekregen. Daar is geen testament voor nodig.

Voor de erfbelasting verandert er in die situatie iets belangrijks. De kleinkinderen erven weliswaar in de plaats van hun ouder, maar zij blijven fiscaal kleinkind. Zij hebben dus de vrijstelling van 26.230 euro en het tarief van 18 en 36 procent, en niet het tarief van 10 en 20 procent dat voor hun ouder zou hebben gegolden.

Bij een groot erfdeel kan dat aanzienlijk schelen. Erft een tak van 200.000 euro via twee kleinkinderen, dan verkrijgt ieder 100.000 euro, na vrijstelling 73.770 euro tegen 18 procent, dus 13.278,60 euro per persoon. Was hun ouder nog in leven geweest, dan zou die over 173.770 euro 10 en 20 procent hebben betaald, samen ruim 18.900 euro. Twee kleinkinderen betalen samen dus ongeveer 26.500 euro, ruim 7.500 euro meer.

Dat is een direct gevolg van het hogere tarief, verzacht doordat de tak nu twee vrijstellingen en twee schijfgrenzen heeft in plaats van één. Bij meer kleinkinderen per tak kantelt dat beeld weer, omdat de vrijstellingen zwaarder gaan wegen. Zie plaatsvervulling bij een erfenis.

Het legaat vastleggen in het testament

Een kleinkindlegaat is een korte bepaling, maar er zitten keuzes in die later verschil maken. Vier daarvan komen in vrijwel elk dossier terug.

Een vast bedrag of een percentage. Een vast bedrag is duidelijk, maar het loopt uit de pas als het vermogen sterk groeit of krimpt. Een percentage past mee, maar is minder voorspelbaar. Wie precies op de vrijstelling wil uitkomen, kiest voor een bedrag en herziet dat om de paar jaar.

Wie het legaat afgeeft. Meestal zijn dat de erfgenamen gezamenlijk, dus de kinderen. Zij moeten het bedrag uitkeren voordat zij zelf verdelen.

Op welk moment het opeisbaar is. Bij een jong kleinkind is uitkeren op achttien zelden verstandig. Een bepaling dat het legaat pas op een latere leeftijd opeisbaar wordt, of onder bewind komt, is gebruikelijk.

Wat er gebeurt als een kleinkind eerder overlijdt. Zonder bepaling vervalt het legaat en blijft het bij de erfgenamen. Wilt u dat het naar diens kinderen of naar de andere kleinkinderen gaat, dan moet dat er staan.

Deze vier punten kosten weinig tekst maar voorkomen de meeste vragen achteraf. Bespreek ze bij het opstellen, niet als de akte al klaarligt.

Een generatie verder kijken

Het kleinkindlegaat is een van de weinige maatregelen die eenvoudig zijn, die aantoonbaar besparen en die tegelijk goed uit te leggen zijn aan de familie. Juist die combinatie maakt het populair.

Wat aandacht verdient, is de vormgeving: de omvang van het legaat, de leeftijd waarop het beschikbaar komt en de vraag hoe de takken van de familie zich tot elkaar verhouden. Dat zijn geen fiscale vragen maar familievragen, en zij bepalen of de regeling later rust geeft.

Van Zinnicq Bergmann staat sinds 1870 naast cliënten in Noord-Brabant en daarbuiten. Denkt u erover na om uw kleinkinderen te bedenken, of is er na een overlijden discussie ontstaan over een legaat, neemt u dan gerust telefonisch contact met ons op om uw vraag voor te leggen.